ΤΑΣΕΙΣ

ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ

ΥΛΙΚΟ

ΒΙΝΤΕΟ

17/11/16

Ο τονισμός των αρχαίων ελληνικών σε δέκα απλά μαθήματα

Μάθημα 1: Τί εἶναι οἱ τόνοι καὶ τὰ πνεύματα;

Ἔχουμε τρεῖς τόνους: τὴν ὀξεία (μὲ κλίση πρὸς τὰ δεξιά: ʹ «τό»), τὴν βαρεία (μὲ κλίση πρὸς τὰ ἀριστερά: ` «τ»), τὴν περισπωμένη (πού, ἀνάλογα μὲ τὴν γραμματοσειρά, ἄλλοτε γράφεται σὰν μουστάκι, ἄλλοτε σὰν τόξο, ἄλλοτε σὰν ὁριζόντια γραμμούλα:  «τν»).
Ἔχουμε δύο πνεύματα: τὴν ψιλὴ (δεξὶ φεγγαράκι: ᾿ «δῶ») καὶ τὴν δασεία (ἀριστερὸ φεγγαράκι:  «»).
Κάθε λέξη ποὺ ἀρχίζει μὲ φωνῆεν (α, ε, η, ι, ο, υ, ω) παίρνει ὁπωσδήποτε πνεῦμα στὸ φωνῆεν αὐτό: «πό, γώ, στός, γεία, ς».
Ἔχουμε δύο ἐξαιρέσεις στὸν κανόνα αὐτό:
  1. ὅταν ἡ λέξη ἀρχίζει μὲ δίφθογγο (αι, αυ, ει, ευ, ηυ, οι, ου) τότε τὸ πνεῦμα μπαίνει στὸ δεύτερο γράμμα τῆς διφθόγγου: «ατία, αγό, εδικά, εχή, ηξημένος, οκία, ολή». Ὅταν πάλι ἡ δίφθογγος ἔχει χωρισθεῖ τότε τὸ πνεῦμα ἐπανέρχεται στὸ πρῶτο φωνῆεν (καὶ τὰ διαλυτικὰ εἶναι περιττά): «ιτός, υλος, ιμέ».
  2. τὰ ἀριθμητικὰ δὲν παίρνουν πνεῦμα: αʹ (= 1) εʹ (= 5) ηʹ (= 8) ιʹ (= 10) οʹ (= 70) υʹ (= 400) ωʹ (= 800).
Ὅταν ἕνα γράμμα παίρνει καὶ τόνο καὶ πνεῦμα, τότε:
  • στὴν περίπτωση τῆς βαρείας ἢ τῆς ὀξείας, βάζουμε τὸ πνεῦμα ἀριστερὰ καὶ τὸν τόνο δεξιά: «ν, ψιλον, βη, δρυμα, λο, λη, ς»·
  • στὴν περίπτωση τῆς περισπωμένης βάζουμε τὸ πνεῦμα κάτω ἀπὸ τὴν περισπωμένη: «εμαι, οτος, ρα».
Στὰ πεζὰ γράμματα τὸ πνεῦμα (ἢ ὁ συνδυασμὸς τόνου καὶ πνεύματος) μπαίνει πάνω ἀπὸ τὸ γράμμα: «λα, μως, ταν». Στὰ κεφαλαῖα μπαίνει πρὶν (δηλαδὴ ἀριστερὰ) ἀπὸ τὸ γράμμα: «λα, μως, ταν».
[Ὅσον ἀφορᾶ τὰ κεφαλαῖα ἀρχικὰ φωνήεντα, σημειῶστε ὅτι ἐνῷ στὴν γραφομηχανὴ καὶ στὴν «χειροκίνητη» τυπογραφία (κάσα, λινοτυπία, μονοτυπία) ἔμπαινε πρῶτα τὸ πνεῦμα ἢ ὁ συνδυασμὸς πνεῦμα+τόνος καὶ ὕστερα τὸ φωνῆεν οὕτως ὥστε νὰ θεωροῦμε τὸ πνεῦμα ἢ τὸν συνδυασμὸ πνεῦμα+τόνος ὡς ἀνεξάρτητη ἑνότητα, στὴν πληροφορικὴ (καὶ συγκεκριμένα στὴν κωδικοσελίδα Unicode) θεωροῦμε ὅτι ἀνήκειστὸ φωνῆεν καὶ μαζὶ ἀποτελοῦν μία ἀδιάσπαστη ἑνότητα.]

Μάθημα 2: Οἱ μονοσύλλαβες λέξεις

Ἴσως τὸ πιὸ ἀσυνήθιστο γιὰ ὅσους ἔμαθαν ἑλληνικὰ στερούμενοι τοὺς τόνους καὶ τὰ πνεύματα εἶναι τὸ γεγονὸς ὅτι σχεδὸν ὅλες οἱ λέξεις τονίζονται, ἀκόμα καὶ οἱ μονοσύλλαβες.
Οἱ μονοσύλλαβες λέξεις ποὺ δὲν τονίζονται εἶναι οἱ ἑξῆς 14:
  1. τὰ ἄρθρα: οἱ·
  2. οἱ κτητικὲς ἀντωνυμίες (ποὺ ἀκολουθοῦν τὸ οὐσιαστικό): μουσουτουτηςμαςσαςτουςΠροσοχή: ὅταν εἶναι προσωπικὲς ἀντωνυμίες (καὶ μπαίνουν πρὶν τὸ ρῆμα) τονίζονται: «ὁ πατέρας μου μοῦ εἶπε», «οἱ δάσκαλοί τους τοὺς μάθαιναν», «μᾶς ἀκοῦνε τὰ παιδιά μας;»·
  3. οἱ προθέσεις ἐκἐνεἰςἐξΠροσοχή: τὰ ὁμόηχα ἀριθμητικὰ ἓν (= ἕνα), εἷς (= ἕνας) καὶ ἓξ (= ἕξι) τονίζονται·
  4. ἡ σύμπτυξη κι τοῦ «καὶ»·
  5. ἡ πρόθεση ὡς (= σὰν). Προσοχή: ὁ σύνδεσμος ὣς (= ἕως, μέχρι) τονίζεται.
Ὅλες οἱ ὑπόλοιπες μονοσύλλαβες λέξεις τονίζονται.
Ἰδιαίτερη προσοχὴ θέλουν οἱ ἑξῆς πολὺ συχνὲς μονοσύλλαβες λέξεις:
  • Παίρνουν ὀξεία (ἢ βαρεία, ὅπως θὰ δοῦμε στὸ Μάθημα 4):
    • τὰ ἄρθρα τήντότόντούςτίςτά·
    • τὰ ἀναφορικὰ ποὺ («ὁ φίλος ποὺ εἶδα») καὶ πὼς («μοῦ εἶπες πὼς τὸν εἶδες»)·
    • ὁ διαζευκτικὸς σύνδεσμος , ποὺ καὶ στὸ μονοτονικὸ τονίζεται.
  • Παίρνουν περισπωμένη:
    • τὰ ἄρθρα στὴν γενικὴ καὶ στὴν δοτική: τοῦτῆςτῶντῷτῇτοῖςταῖς (ἡ δοτικὴ ναὶ μὲν δὲν χρησιμοποιεῖται στὴν δημοτικὴ ἀλλὰ τὴν βρίσκουμε σὲ πολλὲς ἐκφράσεις ὅπως «Δόξα τῷ Θεῷ», «ἐν πάσῃ περιπτώσει», «ἰδίαις χερσίν», κ.λπ.)·
    • τὰ ἐρωτηματικὰ ποῦ («ποῦ μένεις;») καὶ πῶς («πῶς σοῦ φαίνεται;»), ποὺ καὶ στὸ μονοτονικὸ τονίζονται.
Ἐκτὸς αὐτῶν ἔχουμε τὶς ἑξῆς μονοσύλλαβες τονιζόμενες λέξεις:
  1. λέξεις τῆς δημοτικῆς:
    ἄνἄςβγῶβιάβιόςγειάγῆγῆςγιάγιόςγκρίδάδέδένδήδίςδρῶδυόδῶζῶθάθειάθειόςκαίκἄνλάλύγξμάμέμένμέςμὴμὴνμίμιάμπὰς καίμπέζμπλέμπρόςμπῶμῦςμώβνάναίνίνιάνιόςνοῦςντέντίπντόξίὄνπάπᾶνπίπιάπιόπλὴνπλιάπλιόπλοῦςποιόςπρίνπρόπρὸ-πόπρόςπῦρρόρόζροῦςρώσάσάνσβῶσέσὴςσίσιόρσόλστιάσύσῦνταῦτίτρεῖςτρίςφάφίφῶςχθέςχίχτέςψέςψί, κ.λπ.
    Ὅπως βλέπουμε οἱ πιὸ πολλὲς λέξεις παίρνουν ὀξεία. Στὴν λίστα αὐτὴ περισπωμένη παίρνουν κυρίως τὰ ρήματα βγῶ, δρῶ, δῶ, ζῶ, μπῶ, κ.λπ., (θὰ δοῦμε τὰ ρήματα στὸ Μάθημα 7). Ἐπίσης παίρνουν περισπωμένη κάποιες λέξεις τῆς ἀρχαίας: γῆ, γῆς, μῦς, νοῦς, πᾶν, πλοῦς, πῦρ, ροῦς, σῦν, ταῦ, τρεῖς, φῶς·
  2. ξένες λέξεις ποὺ μπῆκαν στὴν γλώσσα μας ἀπὸ τὰ ἀγγλικὰ ἢ τὰ γαλλικά:
    ἄλτβάλςβάμπβάτβίπςβόλτγιένγιότγκάγκγκέλγκὲστ στάργκίγκόλγκόλφγκράγκρὰν πρίγκράςγκρίλγκρόγκρὸ πλάνγκρόςγκρούμγκρούπδόνζένζὶγκ-ζάγκζούμκάλτκάρστκάστκάτςκίλτκίτςκλάμπκλίπκλόμπκλόςκλούκόκκοὺβρ λίκούλκοὺνγκ φούκούπκοὺς κούςκράκκράχκρέμκρέπκρὶς κράφτλάκλάξλούκλούξλούτρμαῖτρμάρςμάτμάτςμὰτς μούτςμὶξτ γκρίλμίςμόνμόρςμούςμπάκμπάρμπὰς κλάςμπέκμπίζμπίςμπλόκμπλούμπλοὺτζίνμπλούζμπόλμπόξμπόρμπρὰ ντὲ φέρμπρίκμπρίτζντάμπλντόκντούντοὺμπλ φάςντούςντράμςὂπ ἂρτὃρ τέξτπάζλπάλπάμππάνκπάντςπάτπὲ χάπὶκ ἂππὶνγκ πόνγκπλάζπλάξπόντςπόππὸπ ἂρτπούφπρὲς ρούμπρίμράξράπρίνγκρίςρόκρὸκ ἒντ ρόλρὸμπ ντὲ σάμπρρούζσάξσέξσέρσέρζσέτσέφσίκσκέτςσκίσκόρσκράμπλσκράπσλίπσνάκσνὰκ μπάρσνάπςσνόμπσόκσόρτσόςσούσούτσπόρσπότσπρίντστάντστάρστίκστίλστόκστόπστόρστράςστρέςστρέτςστύλτάκττάλκτὰμ τάμτὰμπλ ντόττάνκτέςτέσττζάζτζὰζ μπάνττζέττζὲτ σέττζίντζίπτζοὺκμπόξτίκτόςτόσττράκτράμτράνςτράσττρὲντς κόττρίκτρύκτσὲ τσέτσέκτσίπτσίφφάνφάξφὰστ φούντφίλμφίξφίςφλάςφλὰς μπάκφλέρτφλίτφλόςφλούφὸξ τρότφούλφροὺ φρούχέρτςχόλψίτ, κ.λπ.
    Ὅλες αὐτὲς οἱ λέξεις παίρνουν ὀξεία·
  3. ἐπιφωνήματα:
    ἄχ! βάχ! βούρ! βρέ! ἔ! ἔμ! κίχ! κλάκ! μπά! μπάμ! μπούμ! μπρέ! οὔστ! οὔφ! ὄχ! ρέ! σούτ! τὶκ τάκ τσάκ! φτού! χά! ὤχ!, κ.λπ.
  4. καὶ κάποιες ἀρχαῖες λέξεις ποὺ χρησιμοποιοῦμε ἀκόμα σὲ διάφορες ἐκφράσεις:
    αἲξ (ἡ γίδα), βοῦς (τὸ βόδι), γὰρ (ἐπειδή), γρῦ (ἡ κραυγὴ τοῦ χοίρου: «δὲν ξέρει γρῦ»), δεῖ (πρέπει), δρῦς (βαλανιδιά), ἓν (ἕνα), ἓξ (ἕξι), εὖ(καλό), ζῆν (τὸ νὰ ζεῖ κανεὶς), θοῦ (βάλε, ἀπὸ τὴν ἔκφραση «θοῦ Κύριε φυλακὴν τῷ στόματί μου»), θρὶξ (τρίχα), θρὸς (θρόϊσμα), θροῦς(θρόϊσμα), κλεὶς (κλειδί), μνᾶ (μέτρο βάρους), ναῦς (πλοῖο), νῦν (τώρα), νὺξ (ἡ νύχτα), ὃς (ὁ ὁποῖος), οὖς (τὸ αὐτί), παῖς (τὸ παιδί), πᾶς(κάθε), ποῦς (τὸ πόδι), προῖξ (ἡ προίκα), πὺξ λὰξ (μὲ γροθιὲς καὶ κλωτσιές), σὰρξ (ἡ σάρκα), σκὼψ (ὁ γκιόνης), σῦς (ὁ χοῖρος), τὰν (ἀπὸ τὴν ἔκφραση «ἢ τὰν ἢ ἐπὶ τάς»), τίς (ποιός), φεῦ (ἀλοίμονο), φθεὶρ (ἡ ψείρα), φλὲψ (ἡ φλέβα), φλὸξ (ἡ φλόγα), φρὴν (τὸ μυαλό), χεὶρ(τὸ χέρι), χθῶν (ἡ γῆ), χοῦς (τὸ χῶμα), χρῶς (τὸ χρῶμα), κ.λπ.
    Ὁ τονισμὸς αὐτῶν τῶν λέξεων εἶναι ποικίλος, γιὰ ἱστορικοὺς λόγους.

Μάθημα 3: Ἡ δασεία

Εἴπαμε ὅτι ὅλες οἱ λέξεις ποὺ ἀρχίζουν ἀπὸ φωνῆεν παίρνουν πνεῦμα, εἴτε στὸ φωνῆεν αὐτὸ εἴτε στὸ φωνῆεν ποὺ τὸ ἀκολουθεῖ ἂν πρόκειται γιὰ δίφθογγο.
Ἀλλὰ ποιό ἀπὸ τὰ δύο πνεύματα;
Δύο τινά: πρῶτον, οἱ πιὸ πολλὲς λέξεις παίρνουν ψιλή· δεύτερον, αὐτὲς ποὺ παίρνουν δασεία εἶναι μὲν ἀριθμητικὰ λιγότερες ἀλλὰ δὲν παύουν νὰ εἶναι πολὺ σημαντικὲς καὶ συχνὲς λέξεις τῆς ἑλληνικῆς γλώσσας.
Γιὰ παράδειγμα, δασύνονται:
  • οἱ ἄτονες λέξεις οἱαἱὡς·
  • οἱ σύνδεσμοι καὶ ἀντωνυμίες ποὺ ἀρχίζουν ἀπὸ ὄμικρον: ὅπουὅπωςὅποτεὅτανὅτιὅ,τιὅποιοςὅσος, κ.λπ.·
  • τὰ ἀριθμητικὰ ἕναςἕξιἑπτάἑκατό.
Καὶ ἕνας ἀπαραβίαστος (τουλάχιστον ὅσον ἀφορᾶ στὰ νέα ἑλληνικὰ) κανόνας: ὅλες οἱ λέξεις ποὺ ἀρχίζουν ἀπὸ ὕψιλον παίρνουν δασείαὕπνοςὕληὕμνοςὕστεραὑγεία, κ.λπ.
Θὰ ἀναρωτηθεῖ ἴσως ὁ ἀναγνώστης γιατί ἔχουμε τὸ ρῆμα «δασύνομαι» γιὰ τὶς λέξεις ποὺ παίρνουν δασεία, ἀλλὰ κανένα ἀντίστοιχο ρῆμα γιὰ αὐτὲς ποὺ παίρνουν ψιλή; [«ψιλίνομαι» δὲν ὑπάρχει, «ψιλιάζομαι» σημαίνει κάτι ἄλλο...] Τὸ γεγονὸς αὐτὸ φανερώνει τὴν ἀσυμμετρία ἀνάμεσα στὰ δύο πνεύματα. Ἐνῷ ἡ δασεία δηλώνει τὴν ὕπαρξη (στὴν ἀρχαιότητα) ἑνὸς γράμματος (τὸ γράμμα Η πρὶν αὐτὸ χρησιμοποιηθεῖ γιὰ τὴν ἀναπαράσταση τοῦ μακροῦ Ε — π.χ. τὸ ὄνομα Ἑλένη γραφόταν ΗΕΛΕΝΕ) ἡ ψιλὴ δὲν δηλώνει τίποτε ἄλλο παρὰ... τὴν ἔλλειψη τῆς δασείας. Ἔτσι ἔχουμε λέξεις ποὺ δασύνονται, καὶ ἄλλες ποὺ δὲν δασύνονται. Γιὰ νὰ ξεχωρίζουν παρ᾿ ὅλα αὐτὰ τὰ μὴ δασυνόμενα ἀρχικὰ φωνήεντα καὶ πρὸς ἀποφυγὴ παρεξηγήσεων, ἐφευρέθηκε ἡ ψιλή.
Μερικοὶ πολὺ γενικοὶ κανόνες ποὺ ἀφοροῦν τὴν ψιλή:
  • ἡ αὔξηση τῶν ρημάτων παίρνει ψιλή: ἔλεγαἔπαιρναἔφερνα·
  • τὸ «ἄλφα στερητικὸ» παίρνει ψιλή: ἄμυαλοςἄγνωστοςἄπιαστοςἀσυνείδητος, ...
  • οἱ σύνδεσμοι ἀνάἀμφίἀντίἀπόἐνἐκ/ἐξἐπὶ παίρνουν ψιλὴ καὶ ἄρα καὶ ὅλες οἱ λέξεις ποὺ ἀρχίζουν ἀπὸ αὐτούς: ἀνάτασηἀμφίδρομοςἀντίστασηἀπόφασηἔνστασηἐκβολήἐξαγωγήἐπίθεση, ...
  • οἱ ξένες λέξεις καὶ τὰ ξένα ὀνόματα παίρνουν ψιλή: ἄλτἀβαντάζἄφτερ ἔιτἀσανσέρ, κ.λπ. ἐκτὸς ἀπὸ τὴν περίπτωση ὅπου ἀρχίζουν ἀπὸ ὕψιλον: Νέα Ὑόρκη. Αὐτὰ λέει ὁ Τριανταφυλλίδης, ἀλλὰ σύμφωνα μὲ παλαιότερες γραμματικὲς οἱ ἑλληνικοὶ μεταγραμματισμοὶ ξένων λέξεων καὶ ὀνομάτων παίρνουν δασεία ὅταν στὸ λατινικὸ πρωτότυπο ἀρχίζουν ἀπὸ h: ἅλτ (= halt), ὁρντέβρ (= hors d'œuvre), Ἁννόβερο (= Hannover), Ἁμβοῦργο (= Hamburg), Οὑγκό (= Hugo), κ.λπ. Βέβαια τίθεται τὸ θέμα ἀπὸ ποιάν γλώσσα μᾶς ἦρθε μία λέξη: τὸ ὄμποε π.χ. παίρνει ψιλὴ γιατὶ στὰ ἰταλικὰ δὲν παίρνει h ἀλλὰ αὐτὸ ἀποτελεῖ ἰδιαιτερότητα τῶν ἰταλικῶν ἀφοῦ ἡ λέξη oboe βγαίνει ἀπὸ τὸ γαλλικὸ hautbois (= πάνω ξύλο) τὸ ὁποῖο παίρνει h.
Ἀλλὰ τί γίνεται μὲ τὶς ἄλλες λέξεις; Πῶς μποροῦμε νὰ ξέρουμε ἂν μία λέξη δασύνεται;
Ὑπάρχουν δύο μέθοδοι, ποὺ δουλεύουν γιὰ περίπου 75% τῶν περιπτώσεων. Ἐὰν δὲν δουλέψουν αὐτὲς οἱ μέθοδοι τότε ἡ μόνη λύση εἶναι τὸ λεξικὸ καὶ ἡ ἀπομνημόνευση. Καὶ ὅταν λέμε λεξικὸ ἐννοοῦμε τόσο τὸ χάρτινο λεξικὸ τῶν πατεράδων καὶ τῶν παππούδων μας ὅσο καὶ τὰ διάφορα πληροφορικὰ ἐργαλεῖα (ἠ-λεξικά, ὀρθογραφικοὶ διορθωτές, Google, κ.λπ.).
Ἂς δοῦμε τώρα τὶς δύο πρακτικὲς μεθόδους ἐξακρίβωσης τοῦ ἂν μία λέξη δασύνεται ἢ ὄχι.

Πρώτη μέθοδος.

Ἐὰν δὲν ξέρετε ἂν μιὰ λέξη δασύνεται, δοκιμάστε νὰ τῆς προσθέσετε κάποιο συνθετικὸ ποὺ νὰ τελειώνει μὲ πτ ἢ κ. Ἂν αὐτὸ γίνει φθ ἢ χἀντίστοιχα, τότε ἡ λέξη δασύνεται. Ὀνομάζουμε μάλιστα τὰ σύμφωνα αὐτὰ «δασέα»· ἄλλωστε καὶ οἱ ξένοι ποὺ μεταγραμματίζουν τὰ ἑλληνικὰ ὡς: π→p τ→t κ→c προσθέτουν ἕνα h γιὰ τὰ ἀντίστοιχα δασέα σύμφωνα: φ→ph θ→th χ→ch.
Μπορεῖτε π.χ. νὰ προσθέσετε ἕναν ἀπὸ τοὺς συνδέσμους ἀντίἀπόἐπίκατάμετάὑπό. Ἔτσι οἱ ἀκόλουθες λέξεις δασύνονται (προσπαθῆστε νὰ τὶς ἐντυπωθεῖτε ὀπτικά):
ἅγιος→ καθαγιάζω
ἁγνός→ καθαγνίζω
αἷμα→ ἀφαίμαξη, καθαιμάσσω
αἵρεση→ ἀφαίρεση, καθαίρεση, ὑφαίρεση
ἁλάτι→ ἀφαλάτωση, καθαλάτωση, ὑφάλμυρος
ἅμιλλα→ ἐφάμιλλος
ἅπαξ→ ἐφάπαξ
ἅπλωμα→ ἐφάπλωμα
ἅπτομαι→ ἐφάπτομαι, καθάπτω
ἁρμόζω→ ἐφαρμόζω
ἕδρα→ ἐφεδρεύω, καθέδρα
ἕκαστος→ καθέκαστα
ἑλκύω→ καθέλκυση
Ἕλληνας→ ἀνθέλληνας
ἕλος→ ἀνθελονοσιακός
ἕξη→ ἀνθεκτικός, ἐφεκτικός, καχεκτικός, μέθεξη
ἑξῆς→ καθεξῆς
ἑορτή→ μεθεόρτια
ἑπόμενος→ μεθεπόμενος
ἑρμηνεία→ μεθερμήνευση
ἕρπω→ ὑφέρπω
ἕση→ ἔφεση
ἑστία→ ἐφέστιος
εὕρεση→ ἐφεύρεση
ἥβη→ ἐφηβεία
ἡγεσία→ ἀφήγηση, καθηγεσία, ὑφηγεσία
ἥλιος→ ἀφήλιο, ὑφήλιος
ἡμέρα→ ἐφημερεύω, καθημερινός
ἡνία→ ἀφηνιάζω
ἡσυχία→ ἐφησυχάζω, καθησύχαση
ἵδρυμα→ καθίδρυμα
ἱδρώτας→ ἀνθιδρωτικός, ἀφίδρωση, ἐφιδρώνω
ἱερός→ ἀφιερώνω, καθιέρωση
ἵζημα→ καθίζηση
ἱκετεύω→ καθικετεύω
ἱκνός→ ἀφικνοῦμαι
ἵππος→ ἀφίππευση, ἔφιππος
ἵσταμαι→ ἀνθίσταμαι, καθίσταμαι, ὑφίσταμαι
ὁδός→ ἀφόδευση, ἔφοδος, κάθοδος, μέθοδος
ὁλικός→ καθολικό
ὁμιλῶ→ καθομιλουμένη
ὅμοιος→ ἀφομοιώνω
ὁμολογῶ→ καθομολογία
ὅπλο→ ἀφοπλίζω, ἐφοπλίζω
ὁριακός→ ἐφοριακός
ὁρίζω→ ἀφορίζω, καθορίζω
ὅριο→ μεθοριακός
ὁρμή→ ἀφορμή, ἐφόρμηση, μεθορμίζω
ὅσιος→ ἀφοσιώνομαι, καθοσίωση
ὅσο→ ἐφόσον, καθόσον
ὅτι→ καθότι
ὅτου→ ἀφότου
ὑαλί→ ἀφυάλωση
ὕβρις→ καθυβρίζω
ὑγίεια→ ἀνθυγιεινός
ὑγρός→ ἐφυγραίνω, καθυγραίνω
ὕδωρ→ ἀφυδατώνω
ὕλη→ ἀνθυλιστικός
ὕμνος→ ἐφύμνιο
ὑπηρέτης→ ἀφυπηρετῶ
ὕπνος→ ἀνθυπνωτικός, ἀφυπνίζω
ὕποπτος→ καχύποπτος
ὑστέρημα→ καθυστερῶ
ὡς→ καθώς
Καὶ τώρα λέξεις ποὺ παίρνουν ψιλή:
ἀγαπῶ→ ἀνταγαπῶ
ἀγγελία→ ἀπαγγελία, ἐπαγγελία
ἀγγίζω→ μεταγγίζω
ἀγκίστρι→ ἀπαγκιστρώνομαι
ἀγορά→ ἀνταγορεύω, ἀπαγόρευση, κατηγορῶ, ὑπαγόρευση
ἀγοράζω→ ἀνταγοράζω
ἄγριος→ ἀπαγριώ
ἄγρυπνος→ ἐπαγρύπνηση
ἀγχόνη→ ἀπαγχονίζω
ἀγωγή→ ἀνταγωγή, ἀπαγωγή, ἐπαγωγή, μεταγωγή, ὑπαγωγή
ἀγώνας→ ἀνταγωνίζομαι
ἀδικῶ→ ἀνταδικῶ
ἄθλιος→ ἀπαθλίωση
ἄθλο→ ἔπαθλο
αἴθριος→ ὑπαίθριος
αἴνιγμα→ ὑπαινιγμός
αἶνος→ ἔπαινος
αἴσθηση→ ἐπαισθητός, ὑπαισθησία
αἶσχος→ ἐπαίσχυντος
αἴτηση→ ἐπαίτης
αἰτία→ ὑπαίτιος
ἀκοή→ ὑπακοή
ἀκόλουθος→ ἐπακόλουθο
ἀκόντιο→ ἐπακόντιος
ἀκούω→ ἐπακούω
ἄκρα→ ἔπακρο, ἀκριβῶς, ἐπακριβής
ἀκτή→ ἐπακτή
ἀλήθεια→ ἐπαλήθευση
ἀλλαγή→ ἀνταλλαγή, ἀπαλλαγή, ἐπαλλαγή, μεταλλαγή, ὑπαλλαγή
ἄλληλος→ ἐπάλληλος, ὑπάλληλος
ἄλλος→ μέταλλο
ἀλλότριος→ ἀπαλλοτρίωση
ἀλοιφή→ ἀπαλοιφή, ἐπαλείφω
ἄμα→ ἀντάμα
ἀμοιβή→ ἀνταμοίβω, ἐπαμοίβω, ὑπαμοίβω
ἄνδρας→ ἐπανδρώνω, ὑπανδρεία
ἄνεμος→ ἀπάνεμος, ὑπήνεμος
ἄνθος→ ἀπανθίζω, ἐπάνθημα
ἄνθρακας→ ἀπανθράκωμα
ἄνθρωπος→ ὑπάνθρωπος
ἄνω→ ἐπάνω
ἄξιος→ ἐπάξιος
ἀπειλή→ ἐπαπειλητικός
ἄργιλος→ ἐπαργιλίωση
ἄργυρος→ ἐπάργυρος
ἀριστερός→ ἐπαρίστερος
ἀρκῶ→ ἐπαρκῶ
ἄρμα→ ἔπαρμα
ἄρση→ ἔπαρση
ἀρχή→ ἐπαρχείο, ὕπαρξη
ἀστυνομία→ ὑπαστυνόμος
ἀσφάλεια→ ἀντασφάλεια
ἄσχημος→ κακάσχημος
αὐγή→ ἀνταύγεια, ἀπαυγάζω
αὐλή→ ἔπαυλη
αὔξηση→ ἐπαύξηση
αὔριο→ ἐπαύριον
αὐτός→ ἀπαυτώνω
ἀφή→ ἐπαφή
ἐγγραφή→ μετεγγραφή, ἀντέγγραφο
ἐγγύηση→ ὑπεγγύηση
ἔδαφος→ κατεδάφιση, ὑπέδαφος
ἔθνος→ ἀντεθνικός
εἰρήνη→ ἀντειρηνικός
εἰρωνεία→ κατειρωνεύομαι
εἴσοδος→ ἐπεισόδιο
ἐκπαίδευση→ μετεκπαίδευση
ἔκτυπο→ κακέκτυπο
ἐλαύνω→ ἀπέλαση, ἐπελαύνω
ἐλευθερία→ ἀπελευθερία
ἔλευση→ ἐπέλευση
ἐλπίδα→ ἀπελπισία
ἔναντι→ ἀπέναντι
ἐνέργεια→ ἀντενεργῶ
ἐντρέχεια→ κακεντρέχεια
ἔργο→ ἀπεργώ, κακεργέτης
ἔργο→ κατεργάζομαι
ἐρείπιο→ κατερειπώνω
ἔρημος→ ἀπερημώνω
ἔρχομαι→ ἀπέρχομαι, ἐπέρχομαι, κατέρχομαι, μετέρχομαι
ἐρώτηση→ ἐπερώτηση
ἔτος→ ἐπέτειος, ἐπετηρίδα
εὐθεία→ ἀπευθείας, κατευθείαν
εὐθύνη→ ὑπεύθυνος
εὐφημία→ ἐπευφημία
εὐχή→ ἀπευχή
ἔχω→ ἀντέχω, ἀπέχω, ἐπέχω, κατέχω, μετέχω, ὑπέχω
ἦχος→ ἀντήχηση, κατήχηση
ἰατρός→ ὑπίατρος
ἴλαρχος→ ὑπίλαρχος
οἰκία→ κατοικία, μετοικεσία
οἶκος→ ἐποίκηση
ὀλισθαίνω→ κατολισθαίνω
ὄνομα→ ἀντωνυμία, ἐπώνυμο, κακωνυμία, κατονομάζω, μετονομάζω, μετωνυμία
ὀπή→ μέτωπο
ὄπισθεν→ μετόπισθεν
ὀπτική→ κατόπτευση
ὀπτικός→ ἐποπτικός
ὀρθός→ κατορθώνω
οὖλο→ ἐπούλωση
οὖρο→ κατούρημα
οὖς→ ἐπωτίδα
οὐσία→ ἀπουσία, μετουσιώνω
ὄφελος→ ἐπωφελής
ὀφθαλμός→ ἐποφθαλμιῶ
ὀχυρό→ κατοχυρώνω
ὄψη→ κάτοψη
ὠδή→ ἐπωδή
ὠόν→ ἐπώαση
Ἡ δάσυνση τοῦ συμφώνου δὲν συμβαίνει μόνο σὲ περίπτωση σύνθεσης. Σκεφτεῖτε τὶς κατασκευὲς «κατ᾿ αὐτὸ τὸν τρόπο» καὶ «ἀφ᾿ ἑνὸς / ἀφ᾿ ἑτέρου». Στὴν πρώτη περίπτωση ἡ λέξη «αὐτὸ» παίρνει ψιλὴ ἀφοῦ τὸ ταῦ δὲν ἔγινε θῆτα, στὴν δεύτερη περίπτωση στὸ πὶ ἔγινε φὶ καὶ ἄρα τὰ «ἑνὸς» καὶ «ἑτέρου» δασύνονται.
Ἂς σημειωθεῖ ὅτι ὁ κανόνας αὐτὸς ἔχει καὶ κάποιες σπάνιες «ἐξαιρέσεις», οἱ ὁποῖες οὐσιαστικὰ δὲν εἶναι ἐξαιρέσεις ἀλλὰ ἁπλῶς λάθη ποὺ ἐπικράτησαν: γράφουμε μεθαύριο καὶ ἐφέτος ἐνῶ οἱ λέξεις αὔριο καὶ ἔτος δὲν δασύνονται (ἡ ἀπόδειξη: γράφουμε ἐπίσης ἐπαύριον καὶ ἐπετηρίς). Οἱ μονοτονιστὲς δὲν παύουν νὰ ἀναφέρουν αὐτὲς τὶς «ἐξαιρέσεις» γιὰ νὰ ἀποδείξουν τὴν ἀχρηστία τοῦ κανόνα· παρ᾿ ὅλα αὐτὰ ὁ κανόνας εἶναι πολὺ χρήσιμος γιατὶ ἐφαρμόζεται σὲ ἑκατοντάδες περιπτώσεων ἐνῷ οἱ «ἐξαιρέσεις» εἶναι ἐλάχιστες.

Δεύτερη μέθοδος.

Ἄλλος κανόνας γιὰ δασυνόμενες λέξεις: ἐὰν παράγωγες γαλλικές, ἀγγλικὲς ἢ γερμανικὲς λέξεις ἀρχίζουν ἀπὸ h τότε ἡ λέξη δασύνεται.Μερικὰ παραδείγματα:
Λέξεις ποὺ δασύνονται.
ἅγιος→ hagiography, hagiology, hagiographa
Ἅδης→ hadean, hadopelagic
ἁδρός→ hadron, hadrosaurus
αἷμα→ hemophilia, hemorrhage
ἁλκυών→ halcyon, halcyonic, halcyonidae
ἁλάτι→ halogen, haloaromatic, halobacteria, halosaur
ἁλύσκειν→ hallucinosis, hallucinate
ἅλως→ halo
ἅπαξ→ hapax legomenon, hapaxes
ἁπλός→ haplodiploid, haploid, haploidisation, haplorrhini, Haplotype
ἁρμονία→ harmony, harmonium, harmonica, harmonisation, harmonics...
ἁρμός→ harmotome, arm
ἕτερος→ hetero-
εὑρίσκω→ heuristics
ἡγεσία→ hegemony
ἥλιος→ helion, heliotropic, heliocentric
ἥρωας→ heroism
ἕλιξ→ helix, helicopter, helicity
ἑπτά→ heptarchy, heptagon, heptameter
ἱερός→ hierarchy, hieroglyph
ἱστορία→ history
ὕδωρ→ hydrodynamics, hydrolysis
ὕπνος→ hypnotism
ὅλος→ holistics
ὅμοιος→ homeopathy
ὁρίζοντας→ horizon
ὧρα→ horoscope
Λέξεις ποὺ παίρνουν ψιλή
 στερητικόν→ adiabatic, agnostic, ahistorical, amoral...
ἄβαξ→ abacus, abaculus
ἄβυσσος→ abyss, abyssal, abyssocottidae, abyssopelagic
ἄγαλμα→ agalmatolite, agalmatophilia
ἀγαθή→ agate, agathodaemon
ἀγάπη→ agape, agapanthus, agapanthaceae
ἀγγαρεία→ angary, angaria, angariate
ἀγγεῖον→ angiosperm, angiocardiography, angiodysplasia...
ἄγγελος→ archangel, evangelist
ἄγκιστρον→ ancistrocladus, ancistrocactus, ancistrocheirus
ἀγκύλος→ angle
ἄγκυρα→ anchoring, anchorage
ἀγκώνας→ ancona, ancon, anconal
ἀγορά→ agoraphobia, agoranomos, agora
ἀγρός→ agrobiology, agronomics, agrology
ἆγχος→ αngina, anxious
ἀγωνία→ agonize, antagonistic, agony
ἀδάμας→ adamant, adamantine
ἀδελφός→ adelphopoiesis, adelphous
ἀέρας→ aerodynamics, aerofoil, aeronautics, aerobic, airplane, airship
ἀθλητής→ athlete, athletics
αἰθάλη→ aethalops, ethallobarbital
αἰθέρας→ ether, ethereal
αἴγαγρος→ aegagrus, aegagropila
αἰγιαλός→ aegialornis, aigialosaur, aegialornithidae
αἰγίς→ aegis
Aἴγυπτος→ egyptology, egyptologist
αἴλουρος→ ailurophobia, aelurodon, aeluroscalabotinae
Aἴολος→ Aeolic, Aeolian, Aeolotropy
αἴσθηση→ aesthetic, aesthetician, aestheticism, aesthete, aesthetics
αἰσχύνω→ aeschynanthus, aeschynite
αἰτία→ etiology, aetiology
αἰχμή→ aechmophorus, aechmea
αἰώνας→ eon
Ἀκαδημία→ academy, academic
ἄκανθος→ acantharea, acanthite, acanthocephala, acanthocercus...
ἀκάρι→ acarid, acariasis, acarology
ἀκμή→ acne, acnestis
ἀκόλουθος→ anacoluthon, acolyte
ἀκόνη→ aconitum, paragon
ἀκούω→ acoustic guitar, acoustic nerve, acoustic theory, acoustics
ἄκρον→ acrobat, acrocephalus, acrochordidae, acrochordon, acromantula, acronym, acrotomophilia
ἀκτίνα→ actinium, actinobacteria, actinodine, actinolite...
ἂκτωρ→ actor
ἀλάβαστρος→ alabaster
ἀλλαντοειδής→ allantois, allantoin
Ἀλέξανδρος→ Alexander, alexipharmic, alexithymia, alexiteric
ἀλεποῦ→ alopecia
ἀλεύρι→ aleurone, aleuromancy
ἄλγος→ -algia, arthralgia, cardialgia, cephalalgia...
ἀλοιφή→ aliphatic, Aliphatic hydrocarbon
ἄλκιμος→ analcite
ἀλληγορία→ allegory
ἄλληλος→ allelomorph, parallelogram
ἄλλος→ allochthon, allodium, allodontidae, allogenes...
ἀλλότροπος→ allotropy, allotropes, allotropism,
ἄλυσσος→ alyssum, Alyssa
ἄλφα→ alphabet, alphabetize, alphagram, alphanumeric...
Ἀμαζών→ Amazon, Amazonomachy, Amazonite, Amazonia
Ἀμάλθεια→ Amalthea
ἀμάρανθος→ amaranth, amaranthaceae, amaranthoideae
Ἀμαρυλλίς→ amaryllis, amaryllidaceae
ἀμαύρωσις→ amaurosis, amaurophilia, amaurobiidae
ἀμβλύς→ amblygonite, amblyopia, amblypoda
ἄμβροτος→ ambrosia, ambrotype
ἄμβυξ→ alembic, alembication, alembicated
ἄμβων→ ambo
ἄμμος→ ammoperdix, ammophila, ammotrechidae
ἀμμωνία→ ammonia, ammoniacal
ἀμνός→ amnion, amniotic, amniocentesis, amnioscope,
ἀμοιβή→ amoeba, amoebic
ἄμυλον→ amylin, amyloid, amylose, amylopectin, amylase, amyls, amylophagia, amyl
ἀμυγδαλή→ almond
ἀμφί→ amphipoda, amphioxus, amphiglossus
ἀμφορέας→ amphora, ampulla
ἀμφότερος→ amphoteric
ἀνά→ anabolism, anachronism, anaplasia
ἄναξ→ anax
Ἀνδρομέδα→ Andromeda, Andromeda polifolia
ἄνεμος→ anemometer, anemoscopy, anemoscope, anemophilous
ἀνεμώνη→ anemone, sea-anemone
ἀνεύρισμα→ aneurysm, microaneurysm
ἄνδρας→ androcentrism, androgen, android, andrologist, andrology, androstephium, androsterone
ἄνθος→ anthology, anthophyta, anthostema, anthogonium...
ἄνθρακας→ anthrax, anthracotherium, anthracosauria, anthracosis
ἄνθρωπος→ anthropology, anthropomorphism, anthropopathy...
ἀντί→ antibiotic, anticyclone, antidiabetic, antihero...
ἄντρον→ antrum
ἄξιος→ axiological, axiology, axiology, axiom...
ἄξων→ axis, axoneme, axoplasm, axisymmetric
ἀόριστος→ aoristic, aorist
ἀορτή→ aortic, aorta
ἀπάτη→ apatite, apatosaurus
ἀπό→ apology, apostrophe, apocrypha
ἀράχνη→ arachnid
ἄργιλλος→ argillite, argillaceous
Ἄρης→ areo-, areocentric, areology, areography
ἀρκῶ→ arc, arcade
ἀρθρῖτις→ arthritis, osteoarthritis
ἄρθρον→ arthropod, arthroscopy, arthropathy
ἀριθμός→ arithmetic, logarithm
ἄριστος→ aristocracy
ἄρκτος→ arctic
ἀρκτοῦρος→ arcturus, arcturis, arcturian
ἄρτιος→ artiodactyl
ἀρχαῖος→ archaeology, archetype
ἀρχή→ archbishop, anarchy, archidiptera, archigram, archipelago...
ἀρχιτέκτων→ architecture, architect
ἄρχων→ archon, archosaur, archostemata
ἄρωμα→ aroma, aromatic compounds
ἀσθένεια→ asthenia, asthenopia
ἄσθμα→ asthmatic
Ἀσία→ Asia Minor, Asian, Asianisation, asiaphile
ἀσπάραγος→ asparagine acid, aspartame, aspartate
ἀσπίδα→ asp
ἀστέρι→ asteroid, asterisk
ἀστράγαλος→ astragalus, astragal
ἄστρον→ astronomy, astrology, astrophysics, astronaut, astrolabe...
ἄσυλον→ asylum
ἀσφυξία→ asphyxiant
ἀτμόσφαιρα→ atmosphere, atmospheric
Ἄτλας→ atlas, Atlantic
ἄτομο→ atomic, atomizer
Ἀττική→ attic, atticism
αὐθεντικός→ authentication, authentic
αὐστηρός→ austerity
αὐξάνω→ auxin, auxesis,
αὐτός→ autonomy, automatic
Ἀφροδίτη→ aphrodisiac, aphrodisia,
ἀψίδα→ apse, apsis, apsidal, hassium, Diapsida
ἐγκυκλοπαίδεια→ encyclopedia
εἰκόνα→ icon, iconicity, iconoclast
ἔτυμον→ etymology
εὖ→ eulogy, euphoria
ἠώς→ eocene
ἴδιος→ idiolect, idiom, idiot, individual
ἰχθύς→ ikhthus, ichthyology
οἶνος→ oenomel
ὀλίγος→ oligarchy
ὀξύς→ oxygen
ὄργανον→ organ, organism
ὀρθός→ orthography, orthogonal
ὠόν→ oocyte, oology
Προσοχή, αὐτὸς ὁ κανόνας δὲν ἰσχύει γιὰ τὰ ἰταλικὰ (οἱ Ἰταλοὶ ἀπὸ τὴν ἐποχὴ τοῦ Δάντη κιόλας κατάργησαν τὸ h αὐτῶν τῶν λέξεων: eroismoeuristica...).

Μάθημα 4: Ἡ βαρεία

Τὸ πιὸ καταδιωγμένο ἀπὸ τὰ σημάδια τοῦ τονισμοῦ εἶναι ἡ βαρεία. Ἀπὸ τὴν δεκαετία τοῦ 50 κιόλας ἔπεσε θῦμα μιᾶς ἁπλοποίησης ποὺ ἦταν πρόδρομος τῆς «μονοτονικῆς μεταρρύθμισης». Περάσαμε δηλαδὴ ἀπὸ τὸ τριτονικὸ στὸ διτονικό, γιὰ νὰ περάσουμε 30 χρόνια μετὰ καὶ στὸ μονοτονικό. Καὶ ὁ λόγος; Οἱ γραφομηχανὲς δὲν εἶχαν ἀρκετὰ πλῆκτρα γιὰ νὰ καλύψουν τὴν βαρεία καὶ τοὺς διαφόρους συνδυασμοὺς βαρείας καὶ πνεύματος...
Ἂν διαλέξαμε νὰ μιλήσουμε γιὰ τὴν βαρεία στὸ τέταρτο κιόλας μάθημα εἶναι γιὰ δύο λόγους: πρῶτον γιὰ νὰ ἀποκαταστήσουμε τὸν ἀδικοχαμένο αὐτὸν τόνο, καὶ δεύτερον γιατὶ οἱ κανόνες ποὺ τὸν διέπουν εἶναι πάρα πολὺ ἁπλοί.
Μποροῦμε νὰ θεωρήσουμε τὴν βαρεία σὰν παραλλαγὴ τῆς ὀξείας ποὺ μπαίνει μόνο στὴ λήγουσα καὶ μόνο ὅταν δὲν ἀκολουθεῖ σημεῖο στίξης.
Μὲ ἄλλα λόγια: ὅταν ἔχουμε μία λήγουσα καὶ ξέρουμε ὅτι δὲν παίρνει περισπωμένη, τότε ἡ ἐπιλογὴ μεταξὺ βαρείας καὶ ὀξείας ἐξαρτᾶται μόνο ἀπὸ τὴν παρουσία ἢ ὄχι τελείας, ἄνω τελείας, ἄνω-κάτω τελείας, κόμματος, θαυμαστικοῦ, ἐρωτηματικοῦ, κ.λπ. μετὰ τὴν λέξη.
Παραδείγματα: «ὁ καλς κα σοφς γονιός, τ νέα μέτρα κα σταθμά
Ἂς δοῦμε τώρα τὶς ἐξαιρέσεις στὸν γενικὸ αὐτὸ κανόνα:
  • ὅταν ἀκολουθεῖ ἐγκλιτικὸ βάζουμε ὀξεία ἀντὶ βαρείας: «ὁ δικός μου»·
  • ἡ λέξη τί παίρνει πάντα ὀξεία, εἴτε ἀκολουθεῖται ἀπὸ σημεῖο στίξης ἢ ὄχι: «τί εἶπες;»·
  • οἱ ἀντωνυμίες ποιός, ποιά, ποιό, παίρνουν βαρεία ὅταν εἶναι ἀναφορικὲς καὶ ὀξεία ὅταν εἶναι ἐρωτηματικές: «ποιός εἶσαι; τὸν ρώτησα ποις εἶναι»·
  • ὁ σύνδεσμος «γιατὶ» παίρνει ὀξεία ὅταν εἶναι ἐρωτηματικὸς καὶ βαρεία ὅταν εἶναι ἀναφορικός: «γιατί μὲ ρωτᾶς; σὲ ρωτάω γιατ θέλω νὰ μάθω». Στὴ δεύτερη περίπτωση μπορεῖ νὰ παρουσιασθεῖ καὶ ἡ μοναδικὴ περίπτωση βαρείας πρὶν ἀπὸ κόμμα: «γιατί μὲ ρωτᾶς; σὲ ρωτάω γιατ, ὅ,τι καὶ νὰ συνέβη, θέλω νὰ μάθω».
  • οἱ λέξεις νὰ καὶ γιὰ παίρνουν βαρεία ὅταν εἶναι ἀναφορικοὶ σύνδεσμοι καὶ ὀξεία ὅταν εἶναι δεικτικοί: «νά ὁ φίλος μου, θέλω ν σᾶς τὸν συστήσω», «γιά δὲς καιρὸ ποὺ διάλεξε... γι ποιόν καιρὸ λέει;»
Τὰ σημεῖα στίξης ποὺ μετατρέπουν τὴν βαρεία σὲ ὀξεία εἶναι ἡ τελεία (.), ἡ ἄνω τελεία (·), τὸ κόμμα (,), ἡ ἄνω-κάτω τελεία (:), τὸ θαυμαστικὸ (!), τὸ ἐρωτηματικὸ (;).
Ἡ βαρεία παραμένει βαρεία μπροστὰ ἀπό: ἀποσιωπητικὰ (...), παυλίτσα (-). Παραδείγματα: «τκ-τκ» «τὸν εἶδα πολ... κατσούφη».
Ὅσο δὲ γιὰ τὰ εἰσαγωγικὰ (»), τὴν παρένθεση ()), τὴν ἀγκύλη (]), τὸ ἄγκιστρο (}), τὴν μεγάλη παῦλα (—), αὐτὰ εἶναι «ἀόρατα» γιὰ τὴν βαρεία: ἡ μετατροπή της σὲ ὀξεία ἐξαρτᾶται δηλαδὴ ἀπὸ τὸ τί ἀκολουθεῖ μετὰ τὸ σημεῖο στίξης: ἂν ἀκολουθεῖ σημεῖο στίξης ποὺ νὰ μετατρέπει τὴν βαρεία σὲ ὀξεία, τότε αὐτὴ γίνεται ὀξεία, ἂν ὄχι, παραμένει βαρεία. Παραδείγματα: «τὸ «δν» καὶ τὸ «θά».», «ὁ πρῶτος (ἐγ) καὶ ὁ δεύτερος (ἐσύ).», κ.λπ.

Μάθημα 5: Ὁ κανόνας τῶν τριῶν συλλαβῶν

Ὑπάρχει ἕνας ἀπαραβίαστος κανόνας τῆς ἑλληνικῆς γλώσσας: μόνο οἱ τρεῖς τελευταῖες συλλαβὲς μίας λέξης μποροῦν νὰ τονισθοῦν. Αὐτὸς ὁ κανόνας εἶναι τόσο βαθειὰ ριζωμένος μέσα μας ποὺ ἂν δοκιμάσουμε νὰ τονίσουμε μία λέξη πάνω ἀπὸ τὴν προπαραλήγουσα δὲν θὰ τὰ καταφέρουμε. Δοκιμᾶστε νὰ πεῖτε «ἄκαταλληλος» ἢ «ἀκάταλληλος», θὰ δεῖτε ὅτι ἐκτὸς ἀπὸ τὴν συλλαβὴ ποὺ φέρει τόνο, ἄθελά σας θὰ τονίσετε καὶ τὴν προπαραλήγουσα καὶ θὰ ἀκουσθεῖ κάτι σὰν «ἄκατάλληλος».
Ἡ περισπωμένη (ἢ ὀξυβαρεία) ὅταν ἐφευρέθηκε σήμαινε ὅτι πάνω στὴν ἴδια συλλαβὴ ἔχουμε καὶ ὀξεία καὶ βαρεία. Γιὰ νὰ γίνει αὐτὸ ἡ συλλαβὴ ἔπρεπε νὰ ἔχει διπλὸ μῆκος, δηλαδὴ νὰ μετράει γιὰ δύο.
Ἂν ὅμως βάλουμε περισπωμένη στὴν προπαραλήγουσα σημαίνει ὅτι ἡ συλλαβὴ αὐτὴ μετράει γιὰ δύο καὶ ἄρα ἡ ὀξεία τῆς ὀξυβαρείας οὐσιαστικὰ μπαίνει στὴν τέταρτη συλλαβὴ ἀπὸ τὸ τέλος (ἂν ὄχι πέμπτη ἢ ἕκτη ἀνάλογα μὲ τὸ ἂν ἡ παραλήγουσα καὶ ἡ λήγουσα μετρᾶνε κι αὐτὲς γιὰ δύο). Αὐτὸ ὅμως δὲν γίνεται καὶ ἄρα ἡ προπαραλήγουσα μπορεῖ νὰ πάρει μόνο ὀξεία.
Ἂς περάσουμε τώρα στὰ ἐγκλιτικά. Πρόκειται γιὰ λέξεις ποὺ οὐσιαστικὰ τὶς κολλᾶμε (φωνητικὰ καὶ νοηματικὰ) στὴ λέξη ποὺ προηγεῖται: «ὁ δικός μου» προφέρεται σὰν «ὁ δικόσμου» (καὶ μάλιστα ὁρισμένοι κατὰ καιροὺς πρότειναν νὰ γράφονται ἔτσι κολλημένα, ἢ ἔστω μὲ μιὰ παυλίτσα: «ὁ δικός-μου»).
Τί γίνεται τώρα ὅταν ἡ λέξη τονίζεται στὴν προπαραλήγουσα: «ὁ ἄνθρωπος» καὶ θέλουμε νὰ τῆς κολλήσουμε ἐγκλιτικό; Ἂν προφέρουμε «ὁ ἄνθρωποσμου» τότε εἶναι σὰν νὰ τονίζουμε τὴν τέταρτη συλλαβὴ ἀπὸ τὸ τέλος, καὶ αὐτὸ δὲν γίνεται. Ἡ λύση: τονίζουμε διπλὰ τὴν λέξη, πρῶτα ἐκεῖ ποὺ τονίζεται οὕτως ἢ ἄλλως καὶ ἔπειτα στὴ λήγουσα: «ὁ ἄνθρωπός μου».
Ὁ δεύτερος τόνος εἶναι ἀναγκαστικὰ ὀξεία γιατὶ ἀπὸ φωνητικῆς πλευρᾶς εἶναι σὰν νὰ εἶναι στὴν παραλήγουσα καὶ ἡ παραλήγουσα δὲν παίρνει ποτὲ βαρεία ὅπως εἴδαμε στὸ Μάθημα 4. Ἔτσι ὅταν ἀνεβαίνει ὁ τόνος ἑνὸς ἐγκλιτικοῦ τότε γίνεται πάντα ὀξεία παρ᾿ ὅλο ποὺ εἶναι στὴ λήγουσα καὶ δὲν ἀκολουθεῖ σημεῖο στίξης: «ὁ ἀδελφός μου», «ὁ ἀδελφς μοῦ εἶπε».
Στὸ μάθημα λοιπὸν αὐτὸ ἂς συγκρατήσουμε τοὺς ἑξῆς δύο βασικοὺς κανόνες:
  • ὅταν τονίζεται ἡ προπαραλήγουσα παίρνει πάντα ὀξεία·
  • ὅταν ἀνεβαίνει ὁ τόνος ἑνὸς ἐγκλιτικοῦ γίνεται ὀξεία.

Μάθημα 6: Μακρὸν πρὸ μακροῦ, μακρὸν πρὸ βραχέος

Φτάνουμε μὲ αὐτὸ τὸ μάθημα στοὺς πιὸ σημαντικοὺς κανόνες τονισμοῦ. Γιὰ νὰ καταλάβουμε ὅμως πῶς λειτουργοῦν πρέπει νὰ μιλήσουμε πρῶτα γιὰ τὸ μῆκος τῶν συλλαβῶν.
Ὅπως στὶς περισσότερες γλῶσσες τοῦ κόσμου ἔτσι καὶ τὰ ἀρχαῖα ἑλληνικὰ εἶχαν δύο μήκη συλλαβῶν: τὶς μακρὲς καὶ τὶς βραχεῖες. Συγκρίνετε π.χ. στὰ ἀγγλικὰ τὶς λέξεις sheep (πρόβατο) καὶ ship (πλοῖο) ἢ στὰ γερμανικὰ τὶς λέξεις Miete (νοῖκι) καὶ Mitte (μέση), ἔτσι διέφεραν στὰ ἀρχαῖα τὸ «ρα» καὶ τὸ «ρα» (= δές).
Στὴν ἀρχὴ τὰ ἴδια γράμματα Α Ε Ι Ο Υ συμβολίζανε καὶ τὰ μακρὰ καὶ τὰ βραχέα φωνήεντα. Ἀργότερα ἄρχισαν να χρησιμοποιοῦνται δύο νέα γράμματα: τὸ Η (ποὺ πρὶν συμβόλιζε τὴν δασεία) γιὰ τὸ μακρὸ Ε καὶ τὸ Ω γιὰ τὸ μακρὸ Ο. Μὲ ἄλλα λόγια τὸ Η προφερόταν ΕΕ καὶ τὸ Ο, ΟΟ. Γι᾿ αὐτὸ καὶ σήμερα θεωροῦμε ὅτι τὰ γράμματα ε καὶ ο εἶναι πάντα βραχέα καὶ τὰ γράμματα η καὶ ω πάντα μακρά, παρ᾿ ὅλο ποὺ αὐτὸ δὲν διαφαίνεται στὴν προφορά.
Ἐπίσης οἱ δίφθογγοι εἶναι πάντα μακρές, μὲ μία ἐξαίρεση: ὅταν οἱ δίφθογγοι οι και αι βρίσκονται στὴ λήγουσα καὶ δὲν ἀκολουθεῖ σύμφωνο, τότε εἶναι βραχεῖες. Παράδειγμα: πρῶτοι ἀλλὰ ἐν πρώτοιςκαλεῖται ἀλλὰ χείραις..
Τί γίνεται ὅμως μὲ τὰ γράμματα α, ι, υ; Ὅπως μποροῦν νὰ εἶναι καὶ μακρὰ καὶ βραχέα, τὰ λέμε δίχρονα. Ὅπως θὰ δοῦμε σὲ αὐτὸ τὸ μάθημα, ὅλη ἡ δυσκολία τοῦ τονισμοῦ ἔγκειται στὸ νὰ ξέρουμε τὸ μῆκος τῶν συλλαβῶν μιᾶς λέξης, καὶ δὴ τὸ μῆκος τῶν συλλαβῶν μὲ δίχρονα φωνήεντα.
Ἔχουμε τοὺς ἑξῆς θεμελιώδεις κανόνες:
  1. ἡ βραχεία συλλαβὴ παίρνει μόνο ὀξεία (ἢ βαρεία): ἔλαὅμωςαὐτόκαλέαὐτοίαἱ ποιναί (στὶς δύο τελευταῖες λέξεις οἱ λήγουσες εἶναι βραχεῖες ἐπειδὴ περιέχουν τὶς δίφθογγους οι καὶ αι καὶ δὲν ἀκολουθεῖ σύμφωνο)·
  2. ὅταν ἡ λήγουσα εἶναι μακρὰ, ἡ παραλήγουσα παίρνει μόνο ὀξείαπάληδίνωφίλου·
  3. ὅταν ἡ λήγουσα εἶναι βραχεία καὶ ἡ παραλήγουσα μακρὰ τότε ἡ παραλήγουσα περισπᾶταιπρῶτοςμῆλοφροῦτοσῶσεπῆγεσοῦπεςτοῦτοιδονεῖται.
Οἱ κανόνες αὐτοὶ εἶναι βασικότατοι καὶ πρέπει ὁπωσδήποτε νὰ τοὺς ἀποστηθίσετε. Ἡ γενιά τῶν σημερινῶν 45άρηδων καὶ ἄνω, ποὺ τοὺς μάθαμε ἀκόμα στὸ σχολεῖο καὶ ποὺ δὲν εἴχαμε τὴν φοβία τῆς καθαρεύουσας ποὺ ἐπικρατεῖ σήμερα, λέγαμε τὸν ἑξῆς τυφλοσούρτη γιὰ νὰ τοὺς θυμόμαστε: μακρὸν πρὸ βραχέος περισπᾶται, μακρὸν πρὸ μακροῦ ὀξύνεται, ἐξ οὗ καὶ ὁ τίτλος αὐτοῦ τοῦ μαθήματος.
Ὑπάρχουν κάποιες ἐξαιρέσεις: οὔτεμήτεὥστεεἴτε, κ.λπ., λέξεις δηλαδὴ ποὺ παίρνουν ὀξεία ἐνῷ θὰ ἔπρεπε νὰ παίρνουν περισπωμένη (ἀφοῦ ἡ λήγουσα εἶναι βραχεία καὶ ἡ παραλήγουσα μακρά). Σὲ τί διαφέρουν τὸ ὥστε (ποὺ παίρνει ὀξεία) καὶ τὸ δῶστε (ποὺ παίρνει περισπωμένη σύμφωνα μὲ τὸν κανόνα); Ἡ διαφορὰ εἶναι ἐτυμολογικῆς φύσεως. Οἱ λέξεις οὔτεμήτεὥστε, κ.λπ. προέρχονται ἀπὸ προθέσεις οὔμήὥςεἴ, κ.λπ. στὶς ὁποῖες προστέθηκε τὸ ἐγκλιτικὸ μόριο τέ. Συμβαίνει δηλαδὴ ὅτι εἴδαμε στὸ προηγούμενο κεφάλαιο μὲ τὰ ἐγκλιτικά: σὲ πρῶτο στάδιο ὁ τόνος τοῦ τὲ μεταφέρθηκε στὴν προηγούμενη λέξη καὶ ἔγιναν: «οὔ τε», «μή τε», «ὥς τε», «εἴ τε», κ.λπ. Μετὰ ἑνώθηκαν οἱ δύο λέξεις χωρὶς βέβαια νὰ ἀλλάξει ὁ τόνος, καὶ ἔτσι παρέμεινε ἡ ὀξεία. Ἐνῷ στὴ περίπτωση τοῦ ρήματος δῶστε πρόκειται γιὰ μία καὶ ἀδιάσπαστη λέξη καὶ ἄρα ἰσχύει φυσικότατα ὁ κανόνας «μακρὸν πρὸ βραχέος περισπᾶται».
Ἕνας τελευταῖος κανόνας: ὑπάρχει μία περίπτωση ὅπου ξέρουμε μὲ σιγουριὰ ὅτι μία συλλαβὴ μὲ δίχρονο φωνῆεν εἶναι βραχεία: εἶναι ἡ περίπτωση ὅπου τὸ φωνῆεν ἀκολουθεῖται ἢ ἀπὸ δύο τουλάχιστον σύμφωνα ἢ ἀπὸ ζ, ξ, ἢ ψ (τὰ ὁποῖα μποροῦν ἐπίσης νὰ θεωρηθοῦν σὰν διπλά: ζ = δ + σ, ξ = κ + σ, ψ = π + σ). Ὅσο παράδοξο καὶ ἂν φαίνεται, λέμε τότε ὅτι ἡ συλλαβὴ εἶναι θέσει μακρά (ἐνῷ ξέρουμε ὅτι εἶναι βραχεία...). Αὐτὸ σημαίνει ὅτι ποτὲ δὲν μπαίνει περισπωμένη σὲ δίχρονο φωνῆεν ποὺ ἀκολουθεῖται ἀπὸ δύο σύμφωνα ἢ ἀπὸ ζ/ξ/ψ.
Ὁ κανόνας αὐτὸς τηρεῖται καὶ στὶς ξένες γλῶσσες: π.χ. στὰ γερμανικὰ ἡ λέξη Hüte (καπέλλα) προφέρεται μὲ μακρὸ ü ἐνῷ ἡ λέξη Hütte (καλύβα) μὲ βραχὺ ü: μόνη διαφορὰ μεταξύ τους τὸ γεγονὸς ὅτι στὴν δεύτερη τὸ φωνῆεν ἀκολουθεῖται ἀπὸ διπλὸ σύμφωνο.

Ἀνακεφαλαίωση

Μποροῦμε νὰ ποῦμε συνοπτικὰ ὅτι ἔχουμε τοὺς ἑξῆς κανόνες ποὺ εἶναι ἀνεξάρτητοι τοῦ γραμματικοῦ τύπου τῆς λέξης καὶ ἐφαρμόζονται μὲ μαθηματικὴ ἀκρίβεια:
  1. ὅσον ἀφορᾶ τὸ μῆκος τῶν συλλαβῶν:
    • εἶναι σίγουρα βραχεία μιὰ συλλαβὴ:
      1. ποὺ ἔχει ὡς φωνῆεν ε ἢ ο,
      2. ποὺ ἔχει ὁποιοδήποτε φωνῆεν καὶ ἀκολουθεῖται ἀπὸ διπλὸ σύμφωνο ἢ ζ/ξ/ψ,
      3. ποὺ εἶναι λήγουσα μὲ δίφθογγο οι ἢ αι χωρὶς νὰ ἀκολουθεῖ σύμφωνο·
    • εἶναι σίγουρα μακρὰ μιὰ συλλαβή:
      1. ποὺ ἔχει ὡς φωνῆεν η ἢ ω,
      2. ποὺ περιέχει δίφθογγο (καὶ δὲν ὑπάγεται στὴν παραπάνω περίπτωση)·
    • σὲ ὅλες τὶς ἄλλες περιπτώσεις, μιὰ συλλαβὴ μπορεῖ νὰ εἶναι μακρὰ ἢ βραχεία.
  2. ὅσον ἀφορᾶ τὸν τονισμό:
    • ἡ προπαραλήγουσα παίρνει πάντα ὀξεία·
    • ἡ βραχεία παραλήγουσα παίρνει ὀξεία·
    • ἡ μακρὰ παραλήγουσα παίρνει:
      1. ὀξεία ὅταν ἡ λήγουσα εἶναι μακρά,
      2. περισπωμένη ὅταν ἡ λήγουσα εἶναι βραχεία·
    • ἡ βραχεία λήγουσα παίρνει ὀξεία (ἢ βαρεία, ὅρα Μάθημα 4)·
    • ἡ μακρὰ λήγουσα μπορεῖ νὰ πάρει ὁτιδήποτε.
Στὰ ἑπόμενα μαθήματα θὰ ἐξετάσουμε, ἀνάλογα μὲ τὸν γραμματικὸ τύπο:
  • πότε μία συλλαβὴ μὲ δίχρονο φωνῆεν εἶναι μακρὰ ἢ βραχεία·
  • τί τόνο παίρνει μία μακρὰ λήγουσα.

Μάθημα 7: Ἡ λήγουσα τῶν ρημάτων

Στὰ ἑπόμενα μαθήματα θὰ ἀσχοληθοῦμε λοιπὸν μὲ τὸ μῆκος τῶν διχρόνων φωνηέντων σὲ λήγουσα παραλήγουσα καὶ μὲ τὸν τόνο ποὺ παίρνει ἡ μακρὰ λήγουσα. Ἡ πρώτη περίπτωση ποὺ θὰ ἐξετάσουμε εἶναι ἡ λήγουσα τῶν ρημάτων.
Ὁ γενικὸς κανόνας εἶναι: ὅταν ἕνα ρῆμα τονίζεται στὴ λήγουσα παίρνει περισπωμένη:
ἀγαπῶ
ἀγαπᾶς
ἀγαπᾶ
ἀγαπᾶμε(στὸ ἑπόμενο μάθημα)
ἀγαπᾶτε(στὸ ἑπόμενο μάθημα)
ἀγαποῦν
ποθῶ
ποθεῖς
ποθεῖ
ποθοῦμε(μακρὸν πρὸ βραχέος)
ποθεῖτε(μακρὸν πρὸ βραχέος)
ποθοῦν
νὰ δῶ
νὰ δεῖς
νὰ δεῖ
νὰ δοῦμε(μακρὸν πρὸ βραχέος)
νὰ δεῖτε(μακρὸν πρὸ βραχέος)
νὰ δοῦν
φοβοῦ(«φοβοῦ τοὺς Δαναοὺς καὶ δῶρα φέροντας»)
θοῦ(«θοῦ Κύριε φυλακὴν τῷ στόματί μου»)
εἰπεῖν(«φερ᾿ εἰπεῖν»)
Ὅπως βλέπουμε οἱ περιπτώσεις ὅπου ἕνα τῆμα τονίζεται στὴ λήγουσα περιορίζονται στὰ ρήματα τῆς δεύτερης συζυγίας, στὰ τρία πρόσωπα τοῦ ἑνικοῦ καὶ στὸ τρίτο πρόσωπο τοῦ πληθυντικοῦ. Καὶ σὲ ὁρισμένες προστακτικὲς ἢ σὲ ἀπαρέμφατα τῆς ἀρχαίας ἢ τῆς καθαρεύουσας ποὺ ἔχουν παραμείνει σὲ ἐκφράσεις.

Μάθημα 8: Ἡ παραλήγουσα τῶν ρημάτων

Ἐνῷ στὸ προηγούμενο μάθημα ἐξετάσαμε τὴν περίπτωση τῆς λήγουσας τῶν ρημάτων καὶ ὁ κανόνας ἦταν πολὺ ἁπλός: ἡ λήγουσα τῶν ρημάτων, ὅταν τονίζεται παίρνει πάντα περισπωμένη. Στὴ περίπτωση τῆς παραλήγουσας ἡ κατάσταση εἶναι πιὸ πολύπλοκη. Ὁ Τριανταφυλλίδης μᾶς δίνει τοὺς τέσσερις ἑξῆς κανόνες ποὺ καλύπτουν τελείως τὶς ἀνάγκες τῶν ρημάτων:
  1. ὅταν ἔχουμε ι καὶ υ στὴν παραλήγουσα, τότε αὐτὰ εἶναι βραχέα : μὲ ἄλλα λόγια, ἕνα ρήμα ποὺ τονίζεται στὴ παραλήγουσα σὲ μιὰ συλλαβὴ μὲ ἰῶτα ἢ ὕψιλον παίρνει ὁπωσδήποτε ὀξεία: δίνερίξεφύγελύσε, κ.λπ. (στὰ παραδείγματά μας χρησιμοποιοῦμε ἔψιλον στὴ λήγουσα γιὰ νὰ δείξουμε ὅτι ὁ κανόνας «μακρὸν πρὸ βραχέος περισπᾶται» δὲν ἐφαρμόζεται)·
  2. ὅταν ἔχουμε (ἄτονο) α στὴ λήγουσα τῆς ὁριστικῆς, τότε αὐτὸ εἶναι βραχύ: πότε ἔχουμε α στὴ λήγουσα; μόνο στὸν παρατατικὸ (πῆγαἦρθαν
  3. ὅταν ἔχουμε (ἄτονο) α στὴ λήγουσα τῆς προστακτικῆς, τότε αὐτὸ εἶναι μακρόπήδαρώτακοίταβούτα·
  4. στὶς καταλήξεις -ᾶμαι-ᾶσαι-ᾶται-ᾶμε-ᾶτε-ᾶνε τῆς ὁριστικῆς, τὸ α τῆς παραλήγουσας εἶναι μακρό, σὲ ὅλες τὶς ἄλλες περιπτώσεις εἶναι βραχύ. Δηλαδὴ ἂν ἐξαιρέσουμε αὐτὲς τὶς 6 περιπτώσεις, τὸ α τῆς παραλήγουσας εἶναι πάντα βραχὺ καὶ παίρνει ὀξεία.
Ἂν πάρουμε ἀπὸ ἕνα παράδειγμα ρήματος κάθε συζυγίας (στὴν ἐνεργητικὴ καὶ στὴν παθητικὴ φωνὴ) βλέπουμε ὅτι ὅλες ἀνεξαιρέτως οἱ περιπτώσεις καλύπτονται ἤδη ἀπὸ τοὺς κανόνες τῶν προηγουμένων μαθημάτων καὶ τοὺς κανόνες ποὺ μόλις μάθαμε:
Πρώτη συζυγία
Ἐνεστῶταςγράφωἂν ἡ παραλήγουσα εἶναι βραχεία τότε ὀξύνεται οὕτως ἢ ἄλλως (Μάθημα 6), ἂν εἶναι μακρὰ τότε ὀξύνεται γιατὶ ἡ λήγουσα εἶναι μακρὰ (Μάθημα 6)
γράφειςμακρὸν πρὸ μακροῦ
γράφειτὸ ἴδιο
γράφουμεπροπαραλήγουσα (Μάθημα 5)
γράφετετὸ ἴδιο
γράφουνμακρὸν πρὸ μακροῦ
Παρατατικὸςἔγραφαπροπαραλήγουσα
ἔγραφεςτὸ ἴδιο
ἔγραφετὸ ἴδιο
γράφαμετὸ ἴδιο
γράφατετὸ ἴδιο
ἔγραφαντὸ ἴδιο
Μέλλωνθὰ γράψωμακρὸν πρὸ μακροῦ
θὰ γράψειςτὸ ἴδιο
θὰ γράψειτὸ ἴδιο
θὰ γράψουμεπροπαραλήγουσα
θὰ γράψετετὸ ἴδιο
θὰ γράψουνμακρὸν πρὸ μακροῦ
Ἀόριστοςἔγραψαπροπαραλήγουσα
ἔγραψεςτὸ ἴδιο
ἔγραψετὸ ἴδιο
γράψαμετὸ ἴδιο
γράψατετὸ ἴδιο
ἔγραψαντὸ ἴδιο
Παρακείμενος, κ.λπ.ἔχω/εἶχα γράψειμακρὸν πρὸ μακροῦ
Προστακτικὴγράψεκανόνας 4 αὐτοῦ τοῦ μαθήματος
γράψτετὸ ἴδιο
Ἐνεστῶταςγράφομαιπροπαραλήγουσα
γράφεσαιτὸ ἴδιο
γράφεταιτὸ ἴδιο
γραφόμαστετὸ ἴδιο
γράφεστετὸ ἴδιο
γράφονταιτὸ ἴδιο
Παρατατικὸςγραφόμουντὸ ο εἶναι βραχὺ
γραφόσουντὸ ἴδιο
γραφόταντὸ ἴδιο
γραφόμαστανπροπαραλήγουσα
γραφόσασταντὸ ἴδιο
γράφονταντὸ ἴδιο
Μέλλωνθὰ γραφτῶλήγουσα τοῦ ρήματος (Μάθημα 7)
θὰ γραφτεῖςτὸ ἴδιο
θὰ γραφτεῖτὸ ἴδιο
θὰ γραφτοῦμεμακρὸν πρὸ βραχέος
θὰ γραφτεῖτεμακρὸν πρὸ βραχέος
θὰ γραφτοῦνλήγουσα τοῦ ρήματος
Ἀόριστοςγράφτηκαπροπαραλήγουσα
γράφτηκεςτὸ ἴδιο
γράφτηκετὸ ἴδιο
γραφτήκαμετὸ ἴδιο
γραφτήκατετὸ ἴδιο
γράφτηκαντὸ ἴδιο
Παρακείμενος, κ.λπ.ἔχω/εἶχα γραφτεῖλήγουσα τοῦ ρήματος (Μάθημα 7)
Προστακτικὴγράψουλήγουσα μακρὰ
γραφτεῖτεμακρὸν πρὸ βραχέος
Δεύτερη συζυγία
Ἐνεστῶταςἀγαπῶπερισπωμένη στὴ λήγουσα τοῦ ρήματος ποὺ τονίζεται: Μάθημα 7
ἀγαπᾶςτὸ ἴδιο
ἀγαπάειλήγουσα μακρὰ
ἀγαπᾶμεκανόνας 4 αὐτοῦ τοῦ μαθήματος
ἀγαπᾶτετὸ ἴδιο
ἀγαποῦνπερισπωμένη στὴ λήγουσα τοῦ ρήματος
Παρατατικὸςἀγαποῦσακανόνας 2 αὐτοῦ τοῦ μαθήματος: λήγουσα βραχεία, καὶ ἄρα μακρὸν πρὸ βραχέος
ἀγαποῦσεςμακρὸν πρὸ βραχέος (Μάθημα 6)
ἀγαποῦσετὸ ἴδιο
ἀγαπούσαμεπροπαραλήγουσα
ἀγαπούσατετὸ ἴδιο
ἀγαποῦσανκανόνας 2 αὐτοῦ τοῦ μαθήματος
Μέλλωνθὰ ἀγαπήσωμακρὸν πρὸ μακροῦ
θὰ ἀγαπήσειςτὸ ἴδιο
θὰ ἀγαπήσειτὸ ἴδιο
θὰ ἀγαπήσουμεπροπαραλήγουσα
θὰ ἀγαπήσετετὸ ἴδιο
θὰ ἀγαπήσουνμακρὸν πρὸ μακροῦ
Ἀόριστοςἀγάπησαπροπαραλήγουσα
ἀγάπησεςτὸ ἴδιο
ἀγάπησετὸ ἴδιο
ἀγαπήσαμετὸ ἴδιο
ἀγαπήσατετὸ ἴδιο
ἀγάπησαντὸ ἴδιο
Παρακείμενος, κ.λπ.ἔχω/εἶχα ἀγαπήσειμακρὸν πρὸ μακροῦ
Προστακτικὴἀγάπακανόνας 3 αὐτοῦ τοῦ μαθήματος: λήγουσα μακρὰ καὶ ἄρα ὀξεία ὅποιο μῆκος καὶ νὰ ἔχει ἡ παραλήγουσα
ἀγαπῆστεμακρὸν πρὸ βραχέος
Ἐνεστῶταςθυμᾶμαικανόνας 4 αὐτοῦ τοῦ μαθήματος
θυμᾶσαιτὸ ἴδιο
θυμᾶταιτὸ ἴδιο
θυμόμαστεπροπαραλήγουσα
θυμόσαστετὸ ἴδιο
θυμοῦνταιμακρὸν πρὸ βραχέος (τὸ αι εἶναι βραχὺ στὴ λήγουσα ὅταν δὲν ἀκολουθεῖ ἄλλο γράμμα, Μάθημα 6)
Παρατατικὸςθυμόμουντὸ ο εἶναι βραχὺ
θυμόσουντὸ ἴδιο
θυμόταντὸ ἴδιο
θυμόμαστανπροπαραλήγουσα
θυμόσασταντὸ ἴδιο
θυμόνταντὸ ο εἶναι βραχὺ
Μέλλωνθὰ θυμηθῶλήγουσα τοῦ ρήματος (Μάθημα 7)
θὰ θυμηθεῖςτὸ ἴδιο
θὰ θυμηθεῖτὸ ἴδιο
θὰ θυμηθοῦμεμακρὸν πρὸ βραχέος
θὰ θυμηθεῖτεμακρὸν πρὸ βραχέος
θὰ θυμηθοῦνλήγουσα τοῦ ρήματος
Ἀόριστοςθυμήθηκαπροπαραλήγουσα
θυμήθηκεςτὸ ἴδιο
θυμήθηκετὸ ἴδιο
θυμηθήκαμετὸ ἴδιο
θυμηθήκατετὸ ἴδιο
θυμήθηκαντὸ ἴδιο
Παρακείμενος, κ.λπ.ἔχω/εἶχα θυμηθεῖλήγουσα τοῦ ρήματος (Μάθημα 7)
Προστακτικὴθυμήσουμακρὸν πρὸ μακροῦ
θυμηθεῖτεμακρὸν πρὸ βραχέος
Ὅπως βλέπουμε, στὸ σύστημα αὐτὸ τοῦ Τριανταφυλλίδη ὁ τονισμὸς τῶν ρημάτων τῆς δημοτικῆς καθορίζεται τελείως ἀπὸ τοὺς κανόνες ποὺ μάθαμε ὣς τώρα.

Μάθημα 9: Ἡ λήγουσα τῶν οὐσιαστικῶν, ἐπιθέτων καὶ ἐπιρρημάτων

Στὰ δύο προηγούμενα μαθήματα ἐξετάσαμε τὸν τονισμὸ τῶν ρημάτων καὶ εἴδαμε ὅλες τὶς περιπτώσεις ποὺ μποροῦν νὰ προκύψουν. Στὸ μάθημα αὐτὸ καὶ στὸ ἑπόμενο, καὶ τελευταῖο, θὰ ἀσχοληθοῦμε μὲ τὰ ἄλλα μέρη τοῦ λόγου: τὰ οὐσιαστικά, τὰ ἐπίθετα, τὰ ἐπιρρήματα.
Ἄλλη μιὰ φορά, στὴν περίπτωση τῆς λήγουσας ὁ κανόνας εἶναι πολὺ ἁπλός: τὰ οὐσιαστικὰ καὶ τὰ ἐπίθετα, ὅταν τονίζονται στὴν λήγουσα παίρνουν ὀξεία σὲ ὅλες τὶς πτώσεις ἐκτὸς ἀπὸ τὴν γενικὴ καὶ τὴν δοτικὴ (τοῦ ἑνικοῦ καὶ τοῦ πληθυντικοῦ) ποὺ παίρνουν πάντα περισπωμένη:
Ὀνομαστικὴὁ καλὸς ἰατρὸςοἱ καλοὶ ἰατροὶ
Γενικὴτοῦ καλοῦ ἰατροῦτῶν καλῶν ἰατρῶν
(Δοτικὴ)(τῷ καλ ἰατρ)(τοῖς καλοῖς ἰατροῖς)
Αἰτιατικὴτὸν καλὸ ἰατρὸτοὺς καλοὺς ἰατροὺς
Κλητικὴὦ καλὲ ἰατρὲὦ καλοὶ ἰατροὶ

Ὀνομαστικὴὁ ἐπιμελὴς μαθητὴςοἱ ἐπιμελεῖς μαθητὲς
Γενικὴτοῦ ἐπιμελοῦς μαθηττῶν ἐπιμελῶν μαθητῶν
(Δοτικὴ)(τῷ ἐπιμελεῖ μαθητ)(τοῖς ἐπιμελέσι μαθητέσι)
Αἰτιατικὴτὸν ἐπιμελὴ μαθητὴτοὺς ἐπιμελεῖς μαθητὲς
Κλητικὴὦ ἐπιμελὴ μαθητὴὦ ἐπιμελεῖς μαθητὲς

Ὀνομαστικὴἡ πικρὴ χαρὰοἱ πικρὲς χαρὲς
Γενικὴτῆς πικρῆς χαρᾶςτῶν πικρῶν χαρῶν
(Δοτικὴ)(τῇ πικρ χαρ)(ταῖς πικραῖς χαραῖς)
Αἰτιατικὴτὴν πικρὴ χαρὰτὶς πικρὲς χαρὲς
Κλητικὴὦ πικρὴ χαρὰὦ πικρὲς χαρὲς

Ὀνομαστικὴτὸ μικρὸ παιδὶτὰ μικρὰ παιδιὰ
Γενικὴτοῦ μικροῦ παιδιοῦτῶν μικρῶν παιδιῶν
Αἰτιατικὴτὸ μικρὸ παιδὶτὰ μικρὰ παιδιὰ
Κλητικὴὦ μικρὸ παιδὶὦ μικρὰ παιδιὰ
Ἂς μὴ τρομάξει ὁ ἀναγνώστης βλέποντας δοτικὲς πτώσεις (καὶ τὶς ἀντίστοιχες ὑπογεγραμμένες) σὲ αὐτὴν τὴν ἱστοσελίδα. Προφανῶς ἡ δοτικὴ δὲν χρησιμοποιεῖται στὴν δημοτικὴ γλώσσα καὶ κανεὶς δὲν ἐπιθυμεῖ νὰ τὴν ἐπαναφέρει. Ἀλλὰ τὸ πλῆθος ἐκφράσεων ποὺ χρησιμοποιοῦμε καθημερινὰ («δόξα τῷ Θεῷ») καὶ ποὺ περιέχουν δοτικὴ πτώση δικαιολογεῖ τὴν ἀναφορά της. Ἄλλωστε ὁ κανόνας εἶναι τὸ ἴδιο ἁπλὸς ὅσο καὶ ἀπαραβίαστος: τόσο ἡ γενικὴ ὅσο καὶ ἡ δοτικὴ ὅταν τονίζονται παίρνουν περισπωμένη.
Εἶναι δηλαδὴ ἡ περισπωμένη δείκτης τῆς γενικῆς (καὶ τῆς δοτικῆς). Ἡ περισπωμένη μᾶς ἐπιτρέπει νὰ διευκρινίσουμε τὸ νόημα φράσεων ὅπως: «ἄκουσα ἕναν βοηθὸ λογιστὴ νὰ λέει»/«ἄκουσα ἕναν βοηθὸ λογιστῆ νὰ λέει», στὴν πρώτη περίπτωση πρόκειται γιὰ λογιστὴ ποὺ εἶναι βοηθός, στὴν δεύτερη περίπτωση γιὰ τὸν βοηθὸ ἑνὸς λογιστῆ.
Στὸ παράδειγμα «ὁ ἐπιμελὴς μαθητὴς» βλέπουμε ὅτι καὶ ἡ ὀνομαστικὴ καὶ ἡ αἰτιατικὴ τοῦ πληθυντικοῦ τοῦ «ἐπιμελὴς» παίρνουν περισπωμένη. Πρόκειται γιὰ ἐξαίρεση στὸν κανόνα: οἱ πτώσεις τοῦ πληθυντικοῦ ποὺ καταλήγουν σὲ -εῖς παίρνουν περισπωμένη: οἱ συγγραφεῖς, οἱ συγγενεῖς, οἱ δυστυχεῖς, οἱ ἀκριβεῖς, κ.λπ.
Ἄλλες ἐξαιρέσεις:
  • λέξεις ἀπὸ τὰ ἀρχαῖα: ἡ γῆ/τῆς γῆς, τὸ φῶς/τοῦ φωτός, τὸ πᾶν/τοῦ παντός, ὁ νοῦς/τοῦ νοῦ, κ.λπ. οἱ ὁποῖες κλίνονται κατὰ τὸ ἀρχαῖο πρότυπο·
  • κύρια ὀνόματα ἀπὸ τὰ ἀρχαῖα ποὺ καταλήγουν σὲ -ᾶ/-ᾶς-ῆς-οῦς (ἈθηνᾶΝαυσικᾶΛουκᾶςΠαλαμᾶςΣκουφᾶςἙρμῆςἩρακλῆςΘαλῆςΘεμιστοκλῆςΜωυσῆςΠερικλῆςἸησοῦς, κ.λπ.).
Ὅσο γιὰ τὰ ἐπιρρήματα, αὐτὰ παίρνουν ὀξεία ὅταν λήγουν σὲ παλιάσιγάφτηνάκαλάἁπλάεἰδικά, κ.λπ., καὶ περισπωμένη ὅταν λήγουν σὲ -ῶςἀκριβῶςλεπτομερῶςποσῶςγενικῶςἀσφαλῶς, κ.λπ.

Μάθημα 10: Ἡ παραλήγουσα τῶν οὐσιαστικῶν, ἐπιθέτων καὶ ἐπιρρημάτων

Στὸ τελευταῖο μας μάθημα θὰ ἀσχοληθοῦμε μὲ τὴν παραλήγουσα τῶν οὐσιαστικῶν, ἐπιθέτων καὶ ἐπιρρημάτων. Ὅπως εἴδαμε καὶ στὸ μάθημα 8 ὅπου ἀσχοληθήκαμε μὲ τὴν παραλήγουσα τῶν ρημάτων, ὁ τόνος ποὺ θὰ βάλουμε σὲ μία παραλήγουσα ἐξαρτᾶται πάντα ἀπὸ τὸ μῆκος τῆς λήγουσας καὶ τῆς παραλήγουσας. Ἐφαρμόζουμε δηλαδὴ τοὺς κανόνες «μακρὸν πρὸ μακροῦ ὀξύνεται» καὶ «μακρὸν πρὸ βραχέος περισπᾶται». Ὅταν οἱ συλλαβὲς περιέχουν ἔψιλον, ὄμικρον, ἦτα, ὠμέγα ἢ διφθόγγους, τότε ξέρουμε κιόλας ἂν εἶναι μακρὲς ἢ βραχεῖες, καὶ ἐφαρμόζουμε ἄμεσα τοὺς δύο αὐτοὺς κανόνες. Τί γίνεται ὅμως ὅταν τὰ φωνήεντά τους εἶναι δίχρονα;
Τίθεται λοιπὸν τὸ ἐρώτημα: πότε ἕνα αι ἢ υ στὴν λήγουσα ἢ στὴν παραλήγουσα εἶναι μακρὸ καὶ πότε βραχύ;
Ἔχουμε καὶ πάλι (ὅπως στὸ μάθημα 8) τέσσερις κανόνες ποὺ καλύπτουν ὅλες τὶς περιπτώσεις:
  1. τὰ αιυ στὴν παραλήγουσα εἶναι πάντα βραχέαδάσοςκράτοςμύθοςμύτεςξύλοξίφοςἄνδρεςβράδυ, κ.λπ.
  2. τὰ αιυ, τῆς λήγουσας τῶν ἀρσενικῶν καὶ θηλυκῶν ὀνομάτων εἶναι μακράὡραία («ἡ ὡραία Ἑλένη»), ὁ σωτήρας, ὁ ἀγώνας, τῆς Ἀθήνας, ἡ ὥρα/τῆς ὥρας, ὁ ἐφημεριδοπώλις, ὁ πήχυς, ἡ χρήσις, κ.λπ.
  3. τὸ α τῆς λήγουσας τῶν οὐδετέρων καὶ τῶν ἐπιρρημάτων εἶναι βραχύὡραῖα («τὰ ὡραῖα βιβλία»), τὸ σχῆμα, τὸ σῶμα, κ.λπ.
  4. τὰ ιυ τῆς λήγουσας τῶν οὐδετέρων εἶναι μακρά: τὸ μαχαίρι, τὸ λουλούδι, τὸ χείλι, τὸ ποτήρι, τὸ θήλυ, κ.λπ.
Μὲ ἄλλα λόγια ἡ περισπωμένη στὴν παραλήγουσα εἶναι δείκτης τοῦ οὐδέτερου οὐσιαστικοῦ/ἐπιθέτου ἢ τοῦ ἐπιρρήματος: ἡ θεία/τὰ θεῖα, ἡ ὁποία/τὰ ὁποῖα, ἡ Δώρα/τὰ δῶρα, ἡ Γιώτα/τὸ γιῶτα, κ.λπ.

http://www.polytoniko.org/

Περισσότερα φιλολογικά θέματα εδώ.


Δημοσίευση σχολίου

ΤΡΟΠΟΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ

ΑΡΧΕΙΟ ΑΝΑΡΤΗΣΕΩΝ

ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ

ΕΠΙΣΚΕΠΤΕΣ

TRANSLATE THIS SITE

 
Copyright © 2022 ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ
Powered byBlogger