Η ίδια η φρίκη – ανθρωποκτονία κατά συρροή
Η Ειρήνη Μουρτζούκου κατηγορείται για τη δολοφονία τριών βρεφών – των δύο δικών της και ενός τρίτου – καθώς και απόπειρα δολοφονίας ενήλικης γυναίκας. Το ιατροδικαστικό πόρισμα αποκάλυψε ότι ο θάνατος τους πιθανότατα επήλθε από ασφυκτικό μηχανισμό, όχι φυσικά αίτια . Δεκάδες μάρτυρες (τουλάχιστον 80) καταθέτουν ότι τα βρέφη ήταν υπό τη φροντίδα της όταν χάθηκαν . Σύμφωνα με την εισαγγελία, υπήρξε «αδίστακτη, προσχεδιασμένη μεθοδολογία».
Το «τηλε-σίριαλ» της τραγωδίας
Παρά το συγκλονιστικό περιεχόμενο, η κοινωνία μας επέλεξε να μετατρέψει το γεγονός σε τηλεοπτική παράσταση. Πανελλαδικά κανάλια έφεραν την κατηγορούμενη στα πάνελ, όχι για να τη διαπομπεύσουν ουσιαστικά, αλλά να αυξήσουν την τηλεθέαση. Μέσα από τις ζωντανές εμφανίσεις, τα «θρίλερ» των οικονομικών σκοπιμοτήτων και την κοινή εμμονή με σοκαριστικές λεπτομέρειες, ο θάνατος πέντε βρεφών έγινε “πειραματικό show”.
Από τον ρόλο της Αγγελικής Νικολούλη και του Πέτρου Κουσουλού ως “glamorous δημοσιογράφους” μέχρι τη μετατροπή θυμάτων, μαρτύρων και υπόπτων σε πρωταγωνιστές μιας σειράς, παρατηρούμε τον εγκλωβισμό στη λογική: «Τηλεθέαση = Ενημέρωση». Όμως συχνά, η πρώτη οδηγεί σε αισθητική αναβάθμιση της δεύτερης – άλλοτε σε βάθος, άλλοτε σε επιφάνεια – και σπάνια στην ουσιαστική αναζήτηση της αλήθειας. Όπως σχολίασε χρήστης στο reddit:
"Κάθε μεσημέρι εδώ και δύο μήνες έχουμε μια ατέρμονη τηλεδίκη … με φόντο το θάνατο … που μπορεί να έχουν δολοφονηθεί, μπορεί και όχι".
Η συλλογική ευθύνη της σιωπής
Το σοκαριστικό δεν είναι μόνο η πράξη της ίδιας της κατηγορούμενης· αλλά η αδράνεια όλων των θεσμών, την κρατική ανεπάρκεια, και την ικανότητα των media να καθορίζουν πώς και τι θα θυμηθούμε. Πέντε παιδιά χάνουν τη ζωή τους. Οι κοινωνικές υπηρεσίες, η ιατροδικαστική κοινότητα, η αστυνομία, και τα ΜΜΕ φαίνεται να έκαναν «περικοπές στα κρίσιμα σημεία»: οι έρευνες σταμάτησαν, οι καταθέσεις παρέμειναν κρυμμένες, και μόνον όταν η υπόθεση έγινε εμπορικό προϊόν· τότε “ξύπνησε” η δημόσια δίκη .
Όχι απλά μια κατηγορούμενη, αλλά καθρέφτης μας
Η Μουρτζούκου έγινε “τηλεοπτική σταρ” επειδή εμείς επιτρέψαμε να πάρει τη θέση της επαφής με τη φρίκη. Καθώς βλέπουμε την εικόνα της σε κάθε κανάλι, εκπαιδευόμαστε να αποξενωνόμαστε από την ουσία. Όπως λέει, μακριά από τα μικρόφωνα:
"Από τις πολλές εμφανίσεις που κάνω στα κανάλια, μπερδεύομαι και πέφτω σε αντιφάσεις".
Αλλά το μπέρδεμα δεν είναι δικό της· είναι δικό μας. Η αφαίρεση του αυθόρμητου, του ανείπωτου πόνου, του ακαριαίου βρέφους, εναλλάσσεται με την παράσταση. Εμείς, το κοινό, γευόμαστε την καθαρή δόση σοκ, ικανοποιούμε την επιθυμία για ανθρώπινο δράμα· κι αυτό καθιστά τη βία “κατανάλωση”.
Στην εποχή καρλοβανίων, η κρίση ως τηλε-θέαμα
Η τεχνολογία και τα media δεν είναι απλώς εργαλεία· διαμορφώνουν την πραγματικότητα. Όταν μονάδα = τηλεθέαση = κέρδος, το κοινωνικό μυαλό εκτρέπεται σε αποχαύνωση αντί για κριτική. Η Μουρτζούκου δεν έγινε serial killer μέσα σε μια νύχτα — δοκίμασε πέντε φορές να σκοτώσει — αλλά έγινε τηλεοπτικό σύμβολο μέσα σε μήνες. Η ελληνική κοινωνία επέλεξε να γίνει θεατής της ίδιας της κακοτυχίας της.
Μήπως το επόμενο βρέφος είμαστε εμείς;
Αυτή η υπόθεση δεν απαιτεί μόνο δικαστικό και αστυνομικό χειρισμό. Ζητάει να κοιταχτούμε ψυχή-ψυχή. Να προβληματιστούμε για τη νοοτροπία που επιτρέπει να γίνουμε απορροφητές φρίκης, παρά πολίτες. Όταν η φρίκη γίνεται τηλεοπτικό ριάλιτι, η ανθρωπιά μας απειλείται πιο πολύ από κάθε χρήστη ή κάθαρση. Όχι γιατί κάποιοι έχουν ψυχολογικά προβλήματα, αλλά γιατί επιτρέψαμε να αφαιρεθεί η ψυχή μας από την πραγματική ζωή, στην ευθεία προς την τηλεοπτική εκμετάλλευση.
Η ερώτηση δεν είναι μόνο «ποιος είναι εγκληματίας;», αλλά «τι είμαστε εμείς». Και αυτή την απάντηση καλούμαστε να δώσουμε· όχι στις οθόνες, αλλά στην κοινωνία μας.
Υ.Γ.: Είναι προφανές πως δεν χρειάζεται να ειπωθεί «πως πρέπει να τιμωρηθεί», αφού σχεδόν όλα έχουν ειπωθεί και νομικά έχουν δοθεί κατευθύνσεις. Αυτό το κείμενο απευθύνεται σε κάτι πιο βαθύ· μέσα μας.
Αποστόλης Ζυμβραγάκης