Ήταν το 1961, λίγο μετά τις δίκες της Νυρεμβέργης, όταν ο ψυχολόγος Stanley Milgram αναρωτήθηκε κάτι που βασάνιζε πολλούς: πώς είναι δυνατόν απλοί, καθημερινοί άνθρωποι να υπάκουσαν σε εντολές που οδήγησαν σε μαζικές δολοφονίες;
Για να βρει την απάντηση, σχεδίασε ένα από τα πιο διάσημα και αμφιλεγόμενα πειράματα στην ιστορία της ψυχολογίας. Και τα αποτελέσματα ήταν συγκλονιστικά.
Το πείραμα του ηλεκτρικού σοκ
Ο Milgram ζήτησε από απλούς άντρες να συμμετάσχουν σε μια φαινομενικά αθώα μελέτη για τη μνήμη. Ο ρόλος τους ήταν να δίνουν ηλεκτροσόκ σε έναν άλλο συμμετέχοντα (ο οποίος στην πραγματικότητα ήταν ηθοποιός) κάθε φορά που έκανε λάθος σε μια ερώτηση.
Η ένταση του σοκ ξεκινούσε από τα 15 volts και ανέβαινε σταδιακά, φτάνοντας μέχρι τα 450 volts, με την ένδειξη «Κίνδυνος: Σοβαρό Σοκ».
Καθώς η ένταση ανέβαινε, ο ηθοποιός άρχισε να φωνάζει, να διαμαρτύρεται και να παρακαλάει για βοήθεια. Όμως, κάθε φορά που ο συμμετέχων δίσταζε, ο ψυχολόγος με την άσπρη μπλούζα του έδινε την ίδια εντολή: «Το πείραμα πρέπει να συνεχιστεί».
Το αποτέλεσμα που πάγωσε τον κόσμο
Η συντριπτική πλειοψηφία των συμμετεχόντων, το 65%, συνέχισαν να δίνουν ηλεκτροσόκ μέχρι το τελευταίο, «θανάσιμο» επίπεδο. Δεν ήταν κακοί άνθρωποι. Δεν είχαν κάποια εγκληματική ροπή. Το έκαναν επειδή υπάκουσαν στην εξουσία.
Το πιο ανατριχιαστικό εύρημα ήταν ότι οι συμμετέχοντες, στο τέλος, ένιωθαν ανακουφισμένοι, όχι ένοχοι. Ο ψυχολόγος τους είχε πείσει ότι δεν ευθύνονται για τις πράξεις τους.
Το πείραμα του Milgram αποδεικνύει ότι η πειθώ της εξουσίας είναι πιο ισχυρή από την προσωπική μας συνείδηση. Μας αναγκάζει να αντιμετωπίσουμε μια δυσάρεστη αλήθεια: η ικανότητά μας για κακό δεν ορίζεται τόσο από την ηθική μας, όσο από την προθυμία μας να υπακούμε.
Το πιο επικίνδυνο πράγμα στον κόσμο είναι να πιστεύεις ότι δεν φέρεις καμία ευθύνη, απλά επειδή κάποιος σου είπε να κάνεις κάτι. Πόσο εύκολα θα μπορούσατε εσείς να πείτε «όχι»;