Είμαστε συνηθισμένοι να υμνούμε τη Δημοκρατία και την Αρχαία Αθήνα, την κοιτίδα της. Ωστόσο, είναι συγκλονιστικό το γεγονός ότι ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα της αρχαίας Ελλάδας, η Φιλοσοφία, ήταν βαθιά δύσπιστο απέναντι στο άλλο της επίτευγμα, τη δημοκρατία.
Ο Σωκράτης, ο ιδρυτής της ελληνικής φιλοσοφίας, όπως απεικονίζεται στους διαλόγους του Πλάτωνα, ήταν εξαιρετικά απαισιόδοξος για τη διαδικασία της λαϊκής διακυβέρνησης. Πίστευε ότι η κατανομή της εξουσίας σε όλους τους πολίτες, χωρίς να συνδέεται με τη σοφία και τη γνώση, οδηγεί σε ένα μόνο αποτέλεσμα: τη Δημαγωγία.
1. Η αλληγορία του πλοίου: Η ψήφος ως δεξιότητα
Στο έκτο βιβλίο της «Πολιτείας», ο Πλάτωνας περιγράφει τον Σωκράτη να χρησιμοποιεί μια απλή αλλά ισχυρή αλληγορία για να αποκαλύψει τα ελαττώματα της δημοκρατίας:
- Το ερώτημα του πλοίου: Ο Σωκράτης ρωτά: Αν επρόκειτο να ξεκινήσετε ένα θαλάσσιο ταξίδι, ποιον θα θέλατε να αποφασίσει για τον κυβερνήτη του πλοίου; Οποιονδήποτε τυχαίο πολίτη ή μόνο κάποιον εκπαιδευμένο στους κανόνες της ναυσιπλοΐας; Η απάντηση είναι προφανής: τον εκπαιδευμένο.
- Η σωκρατική σύνδεση: «Γιατί, λοιπόν,» αναρωτιέται ο Σωκράτης, «εξακολουθούμε να πιστεύουμε ότι οποιοσδήποτε μπορεί να κρίνει ποιος πρέπει να είναι ο ηγέτης μιας χώρας;»
Το κεντρικό επιχείρημα του Σωκράτη είναι ότι η ψήφος στις εκλογές είναι μια δεξιότητα και όχι μια τυχαία διαίσθηση. Όπως κάθε δεξιότητα, απαιτείται εκπαίδευση και συστηματική σκέψη. Το να επιτρέπουμε στους πολίτες να ψηφίζουν χωρίς μια τέτοια πνευματική προετοιμασία είναι τόσο ανεύθυνο όσο το να τους βάζουμε επικεφαλής ενός πλοίου εν μέσω καταιγίδας.
2. Η θλιβερή πραγματικότητα: Η καταδίκη του Σωκράτη
Ο Σωκράτης βίωσε ο ίδιος την καταστροφική συνέπεια της «ανοργάνωτης» ψήφου. Το 399 π.Χ., ο φιλόσοφος δικάστηκε με κατηγορίες για «διαφθορά των νέων της Αθήνας». Μια κριτική επιτροπή 500 Αθηναίων πολιτών αποφάσισε, με οριακή πλειοψηφία, ότι ήταν ένοχος.
Η εκτέλεσή του με κώνειο από τους ίδιους τους πολίτες της δημοκρατικής Αθήνας ήταν η πιο τραγική απόδειξη για τον Πλάτωνα (που κατέγραψε τα γεγονότα) ότι, όταν ο όχλος έχει την εξουσία, η Λογική και η Ειλικρινής Αλήθεια κινδυνεύουν θανάσιμα.
Ο Σωκράτης δεν ήταν ελιτιστής με τη συνήθη έννοια. Δεν πίστευε ότι μόνο λίγοι έπρεπε να ψηφίζουν, αλλά ότι μόνο εκείνοι που είχαν σκεφτεί ορθολογικά και βαθιά τα ζητήματα έπρεπε να έχουν πρόσβαση στην κάλπη.
3. Η αναλογία ζαχαροπλάστη vs. ιατρού: Η εξαπάτηση του όχλου
Ο μεγαλύτερος φόβος του Σωκράτη ήταν η Δημαγωγία—η εκμετάλλευση των συναισθημάτων του πλήθους από τους πολιτικούς. Προέτρεψε να φανταστούμε μια εκλογική αναμέτρηση μεταξύ δύο υποψηφίων:
- Ο ζαχαροπλάστης (ο δημαγωγός): Υπόσχεται εύκολες απαντήσεις, γλυκές λύσεις και ευχάριστες απολαύσεις. Θα κατηγορήσει τον αντίπαλό του: «Αυτός ο άνθρωπος σας πληγώνει, σας δίνει πικρές ουσίες και σας λέει να μην τρώτε ό,τι θέλετε! Εγώ θα σας προσφέρω γιορτές από κάθε ευχάριστο πράγμα!»
- Ο ιατρός (ο σοφός ηγέτης): Η αλήθεια του είναι άβολη. Θα απαντούσε: «Σας προκαλώ δυσκολίες και αντιβαίνω στις επιθυμίες σας, γιατί θέλω να σας βοηθήσω».
Ο Σωκράτης γνώριζε ότι αυτή η απάντηση θα προκαλούσε αναταραχή στους ψηφοφόρους. Ο όχλος, διψώντας για άνεση και εύκολη ικανοποίηση, θα επέλεγε τον ζαχαροπλάστη.
Στη σύγχρονη εποχή, έχουμε ξεχάσει αυτές τις προειδοποιήσεις. Έχουμε αναγάγει τη Δημοκρατία σε ένα αναμφισβήτητο αγαθό, ξεχνώντας ότι είναι τόσο αποτελεσματική όσο το εκπαιδευτικό σύστημα που την περιβάλλει. Ως αποτέλεσμα, εκλέγουμε συνεχώς ζαχαροπλάστες και πολύ λίγους ιατρούς.