Τα έργα των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων έχουν ασκήσει τεράστια επιρροή στην ανθρωπότητα για πάνω από δύο χιλιετίες, διαμορφώνοντας τον πολιτισμό και την επιστήμη. Όμως, εκτός από τους καθιερωμένους φιλοσόφους, ιστορικούς και ποιητές, υπάρχουν και άλλοι, λιγότερο γνωστοί εκπρόσωποι του αρχαιοελληνικού πνεύματος, των οποίων η συμβολή αποδείχθηκε καθοριστική για διανοητές και επιστήμονες της σύγχρονης εποχής. Μία τέτοια περίπτωση είναι ο Αρτεμίδωρος Δαλδιανός (ή Ονειροκριτικός), ένας ερμηνευτής ονείρων που έζησε στο δεύτερο μισό του 2ου αιώνα μ.Χ. Το μοναδικό σωζόμενο έργο του, τα «Ονειροκριτικά», άσκησε σημαντική και αναγνωρισμένη επιρροή στον Ζίγκμουντ Φρόιντ, τον «Πατέρα της Ψυχανάλυσης», καθώς και στον διάδοχό του, Καρλ Γιουνγκ, αποτελώντας έτσι ένα θεμέλιο της σύγχρονης ψυχολογίας.
Τα «Ονειροκριτικά»: Επιστήμη ή προφητεία;
Γνωρίζουμε ελάχιστα για τη ζωή του Αρτεμίδωρου: γεννήθηκε στην Έφεσο, ο πατέρας του λεγόταν Φωκάς, και ο ίδιος υιοθέτησε την προσωνυμία Δαλδιανός από τη Δάλδη, τη μικρή πόλη της Λυδίας της Μικράς Ασίας, τόπο καταγωγής της μητέρας του. Το έργο του, τα «Ονειροκριτικά», αποτελείται από πέντε επιμέρους βιβλία και είναι η πιο ολοκληρωμένη αρχαία ανάλυση της σημασίας των ονείρων . Ενώ η ερμηνεία των ονείρων υπήρχε ήδη από την εποχή του Ομήρου, οι επαγγελματίες ονειροκρίτες εκείνης της εποχής λειτουργούσαν ως μάντεις ή, όπως έγραφε ο ίδιος ο Αρτεμίδωρος, ως τσαρλατάνοι και διασκεδαστές, με στόχο να εντυπωσιάσουν τους πελάτες τους με προβλέψεις του μέλλοντος. Ο Αρτεμίδωρος ήταν ο πρώτος που έθεσε επιστημονικά κριτήρια για την ερμηνεία τους, παρόλο που δεν απέκλειε την πιθανότητα κάποια όνειρα να είναι όντως προφητικά.
Όνειρα και προσωπικά βιώματα: Η επανάσταση του Αρτεμίδωρου
Ο Αρτεμίδωρος εισήγαγε μια επαναστατική ιδέα: ότι τα όνειρα συχνά «καθρεπτίζουν» τα καθημερινά άγχη και τα βιώματα αυτού που τα βλέπει, αντί να έχουν απαραίτητα μεταφυσική διάσταση. Για να ερμηνεύσει σωστά τους συμβολισμούς, ο ονειροκρίτης όφειλε να γνωρίζει βιογραφικά στοιχεία του ανθρώπου, όπως ηλικία, επάγγελμα, οικογενειακή και οικονομική κατάσταση, αλλά και τη σωματική του κατάσταση. Για παράδειγμα, αν κάποιος είναι πεινασμένος, μπορεί να δει ότι τρώει, μια παρατήρηση από την οποία προήλθε η έκφραση «ο πεινασμένος καρβέλια ονειρεύεται». Με τον τρόπο αυτό, ο Αρτεμίδωρος υποστήριξε ότι τα μη προφητικά όνειρα σχετίζονται με την ψυχολογική κατάσταση του ατόμου, και η ερμηνεία τους μπορεί να τον βοηθήσει να βρει την ψυχική του ηρεμία.
Η επιστημονική μέθοδος και το «φίδι-πολιτικός»
Ο Αρτεμίδωρος ταξίδεψε εκτενώς σε Ελλάδα, Μικρά Ασία και Ιταλία, συλλέγοντας όνειρα και καταγράφοντάς τα με ξερό, «επιστημονικό» τρόπο, αποφεύγοντας τις πομπώδεις εκφράσεις που ήταν συνηθισμένες τότε. Ακόμη και στις περιπτώσεις των «προφητικών» ονείρων, προσπάθησε να δώσει μια λογική εξήγηση. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της γυναίκας που ονειρεύτηκε ότι γέννησε ένα φίδι. Ενώ ο Αρτεμίδωρος θεώρησε το όνειρο προφητικό, ερμηνεύοντάς το ως την γέννηση ενός ρήτορα (πολιτικού), καθώς οι πολιτικοί «σαν τα φίδια έχουν διχαλωτή γλώσσα», έδωσε και την ορθολογική εξήγηση: η πλούσια μητέρα είχε την οικονομική δυνατότητα να προσφέρει στον γιο της την καλύτερη εκπαίδευση για να γίνει ρήτορας. Η μεθοδική του προσέγγιση καθιέρωσε τα «Ονειροκριτικά» ως ένα ιδιαίτερα δημοφιλές έργο, το οποίο αντιγράφηκε ευρέως στη Βυζαντινή εποχή και σώζεται μέχρι σήμερα.
Η διαχρονική επιρροή σε Φρόιντ, Γιουνγκ και Σεφέρη
Η κληρονομιά του Αρτεμίδωρου Δαλδιανού έφτασε μέχρι τον 20ο αιώνα. Ο Ζίγκμουντ Φρόιντ επηρεάστηκε σε τεράστιο βαθμό, αναφερόμενος στον Αρτεμίδωρο οκτώ φορές στο δικό του βιβλίο, την «Ερμηνεία των Ονείρων», τίτλος που δεν είναι τυχαία παρόμοιος με το αρχαίο έργο. Από τον Αρτεμίδωρο ο Φρόιντ «δανείστηκε» βασικές ιδέες, όπως ο κανόνας των αντιθέτων στην ερμηνεία, η τμηματοποίηση των ονείρων, οι συμβολισμοί και η αναγνώριση του συνειδητού τμήματος του νου που δημιουργεί λογοπαίγνια στα όνειρα. Ακόμη και η σημασία του σεξ και του οιδιπόδειου συμπλέγματος στα όνειρα εντοπίζονται στις αρχικές παρατηρήσεις του Δαλδιανού. Παρόλο που ο Αρτεμίδωρος έκανε ο ίδιος τη συνειρμική ανάλυση, ενώ ο Φρόιντ την ανέθετε στους ασθενείς του, η θεμελιώδης βάση παρέμεινε ίδια. Ο διάδοχος του Φρόιντ, Καρλ Γκούσταβ Γιουνγκ, επίσης επηρεάστηκε, υιοθετώντας την πίστη στην ποιότητα των «μαντικών ονείρων». Τέλος, η διαχρονική αξία του έργου αναγνωρίστηκε και από τον νομπελίστα ποιητή Γεώργιο Σεφέρη, ο οποίος το 1970 δημοσίευσε το άρθρο του «Γλώσσες στον Αρτεμίδωρο τον Δαλδιανό», επιβεβαιώνοντας ότι ο «Ονειροκρίτης» παραμένει μια από τις πιο σημαντικές και εν πολλοίς υποτιμημένες μορφές του αρχαιοελληνικού πνεύματος.