Υπάρχουν ιστορίες που δεν ανήκουν στο παρελθόν, όσος χρόνος κι αν περάσει. Δεν γίνονται μνήμη∙ γίνονται ερώτηση. Και η υπόθεση του μικρού Παναγιώτη Βασιλέλλη είναι μία από αυτές. Μια ερώτηση που επιστρέφει κάθε φορά που το κράτος μιλά για νόμους, διαδικασίες και αρμοδιότητες, κάθε φορά που το κράτος ξεχνά να μιλήσει για τον άνθρωπο.
Ο Παναγιώτης δεν έζησε αρκετά για να μάθει λέξεις δύσκολες. Δεν έμαθε τι σημαίνει «γραφειοκρατία», «νομοθετικό πλαίσιο», «αρμοδιότητα». Η τελευταία του φράση ήταν απλή, σχεδόν αθώα: «Να κάνω νάνι». Δεν ζήτησε σωτηρία. Ζήτησε αγκαλιά.
Κι όμως, γύρω από αυτό το παιδί στήθηκε ένας κόσμος ολόκληρος: λογαριασμοί, εγκύκλιοι, υπογραφές, υπουργικές αποφάσεις. Ένας κόσμος που λειτούργησε «σωστά». Τόσο σωστά, που στο τέλος κανείς δεν έφταιξε. Και τόσο λανθασμένα, που ένα παιδί πέθανε ενώ υπήρχε χρόνος — έστω λίγος — να σωθεί.
Η ελληνική κοινωνία τότε στάθηκε όπως έπρεπε. Έδωσε χρήματα, ελπίδα, φωνή. Το κράτος στάθηκε όπως είχε μάθει: με κανόνες που δεν προσαρμόζονται στην ανάγκη, αλλά απαιτούν η ανάγκη να προσαρμοστεί σε αυτούς. Κι εδώ γεννιέται το φιλοσοφικό βάθος της ιστορίας: τι αξία έχει ένας νόμος, όταν για να εφαρμοστεί σωστά πρέπει πρώτα να πεθάνει ένας άνθρωπος;
Η υπόθεση του Παναγιώτη δεν είναι ιστορία κακίας. Είναι ιστορία απουσίας. Απουσίας ηθικού αντανακλαστικού. Απουσίας εκείνης της στιγμιαίας ανυπακοής που λέει: «εδώ δεν μετράνε τα άρθρα, εδώ μετράει η ζωή». Όταν όλοι κάνουν τη δουλειά τους μηχανικά, το σύστημα λειτουργεί. Αλλά ο άνθρωπος χάνεται.
Η σειρά «Ριφιφί» έφερε ξανά αυτή την ιστορία στο φως, όχι για να κατηγορήσει, αλλά για να θυμίσει. Και η μυθοπλασία εδώ δεν αλλοιώνει την αλήθεια · την απογυμνώνει. Μας υποχρεώνει να κοιτάξουμε κατάματα αυτό που συχνά αποφεύγουμε: ότι η αδικία δε γεννιέται μόνο από πρόθεση, αλλά και από αδράνεια.
Ο Παναγιώτης σήμερα θα ήταν 28 ετών. Κι αυτή η σκέψη δεν είναι συναισθηματικός εκβιασμός. Είναι φιλοσοφικό κατηγορητήριο. Γιατί μας ρωτά, σιωπηλά αλλά επίμονα: αν η κοινωνία μπορεί να κινητοποιηθεί για ένα παιδί, γιατί το κράτος δεν μπορεί να τρέξει;
Ίσως τελικά η ιστορία του μικρού Παναγιώτη να μας διδάσκει κάτι απλό και τρομακτικό μαζί: ότι ο πολιτισμός δεν κρίνεται από τους νόμους που ψηφίζει, αλλά από τις εξαιρέσεις που τολμά να κάνει όταν απέναντί του βρίσκεται μια παιδική φωνή που λέει «να κάνω νάνι».
Και αυτή την ιστορία — όσο κι αν πονά — δεν έχουμε το δικαίωμα να την ξεχάσουμε.
Αποστόλης Ζυμβραγάκης, M.Ed. Φιλόλογος, Συγγραφέας