Η ιστορική μνήμη έχει έναν μοναδικό τρόπο να επιστρέφει και να μας συγκλονίζει, ανοίγοντας παράθυρα σε στιγμές που νομίζαμε πως είχαν σφαλιστεί οριστικά στο παρελθόν. Πρόσφατα, η αποκάλυψη φωτογραφιών-ντοκουμέντων από την εκτέλεση των 200 της Καισαριανής την Πρωτομαγιά του 1944 προκάλεσε ρίγη συγκίνησης. Τα καρέ αυτά ήρθαν στο φως με τον πιο αναπάντεχο τρόπο: μέσα από μια ιντερνετική δημοπρασία στο eBay από έναν Βέλγο συλλέκτη, 88 ολόκληρα χρόνια μετά το γεγονός. Οι εικόνες επιβεβαιώνουν αυτό που η προφορική και γραπτή παράδοση διέσωσε: οι άνθρωποι αυτοί βάδισαν προς το θάνατο με μια απόκοσμη ηρεμία και ένα καθάριο βλέμμα, ακλόνητοι στην πίστη τους πως η θυσία τους είχε νόημα.
Η εμφάνιση αυτών των φωτογραφιών υπενθυμίζει ότι οι πληγές εκείνης της περιόδου παραμένουν ανοιχτές στην ελληνική κοινωνία. Η συναισθηματική φόρτιση και οι έντονες αντιδράσεις που ακολούθησαν την αποκάλυψη δείχνουν πως τα γεγονότα της Κατοχής εξακολουθούν να προκαλούν δέος. Οι 200 της Καισαριανής, στην πλειονότητά τους κρατούμενοι κομμουνιστές ήδη από την περίοδο της δικτατορίας του Μεταξά, οδηγήθηκαν στο εκτελεστικό απόσπασμα ως αντίποινα για τον θάνατο του Γερμανού Υποστράτηγου Φραντς Κρεχ, ο οποίος είχε πέσει σε ενέδρα ανταρτών του ΕΛΑΣ κοντά στους Μολάους λίγες ημέρες νωρίτερα.
Το Ζοφερό Παρασκήνιο των Αντιποίνων και ο Ρόλος των Δωσιλόγων
Αν και η θυσία στην Καισαριανή είναι το πιο γνωστό γεγονός, η ιστορική έρευνα αναδεικνύει παράλληλες τραγωδίες που συνέβησαν τις ίδιες μαύρες μέρες. Η οργή των κατακτητών για τον θάνατο του Κρεχ ήταν λυσσαλέα, όμως ο κίνδυνος δεν προερχόταν μόνο από τις γερμανικές δυνάμεις. Ένα από τα πιο σκοτεινά πρόσωπα της περιόδου, ο Συνταγματάρχης Διονύσιος Παπαδόγγονας, επικεφαλής των Ταγμάτων Ασφαλείας στην Πελοπόννησο, έδρασε με δική του πρωτοβουλία. Ως φίλος και συνεργάτης του Κρεχ, διέταξε την εκτέλεση επιπλέον 100 ανθρώπων στη Λακωνία, μια πράξη τυφλού μίσους που δεν είχε καν την επίσημη έγκριση της γερμανικής διοίκησης εκείνη τη στιγμή.
Η δουλοπρέπεια του Παπαδόγγονα προς τον κατακτητή ήταν τέτοια, που προκάλεσε μέχρι και την προσωπική ευαρέσκεια του Χίτλερ. Είναι χαρακτηριστικό πως, όταν ο Φύρερ διέσωσε τη ζωή του μετά από απόπειρα δολοφονίας λίγους μήνες αργότερα, ο Έλληνας αξιωματικός του απέστειλε συγχαρητήρια επιστολή, επικαλούμενος τη «γη της αρχαίας Σπάρτης» για να εκφράσει την υποστήριξή του στο ναζιστικό καθεστώς. Αυτές οι πράξεις «εσωτερικού» δωσιλογισμού προσθέτουν ένα επιπλέον επίπεδο τραγικότητας στο δράμα της Κατοχής, αναδεικνύοντας το μέγεθος του διχασμού.
Η Ιστορική Παρακαταθήκη μιας Ματωμένης Πρωτομαγιάς
Συνολικά, εκτιμάται ότι τουλάχιστον 325 Έλληνες πλήρωσαν με τη ζωή τους τον θάνατο του Γερμανού Υποστράτηγου, αν και ο πραγματικός αριθμός ίσως είναι μεγαλύτερος. Το γεγονός ότι αυτές οι μαζικές εκτελέσεις πραγματοποιήθηκαν μόλις λίγους μήνες πριν την αποχώρηση των Γερμανών από την Ελλάδα, σε μια περίοδο που η Βέρμαχτ ήδη κατέρρεε σε όλα τα μέτωπα, κάνει την απώλεια ακόμα πιο οδυνηρή. Η θυσία των 200 στην Καισαριανή παραμένει το κορυφαίο σύμβολο αντίστασης, μια υπενθύμιση πως η ελευθερία κερδήθηκε με το βαρύτερο δυνατό τίμημα.
Η αποκάλυψη των φωτογραφιών από το eBay δεν είναι απλώς ένα τυχαίο εύρημα, αλλά μια αφορμή για αναστοχασμό. Η ιστορική μνήμη είναι απαραίτητη δύναμη για έναν λαό, όχι για να ανακυκλώνει το μίσος, αλλά για να κατανοεί το βάθος των αγώνων που έδωσαν οι προηγούμενες γενιές. Οι 200 της Καισαριανής και τα υπόλοιπα θύματα των αντιποίνων στέκονται στην ιστορία ως φάροι αξιοπρέπειας, θυμίζοντάς μας πως, ακόμα και στο βαθύτερο σκοτάδι, το καθάριο βλέμμα του ανθρώπου που μάχεται για το δίκαιο παραμένει αήττητο.