Η αρχαία Σπάρτη αποτελεί αναμφίβολα το πιο ισχυρό brand name της κλασικής αρχαιότητας, έχοντας χαραχτεί στη συλλογική μνήμη ως το απόλυτο σύμβολο πειθαρχίας και πολεμικής αρετής. Η εικόνα των αήττητων πολεμιστών που ζούσαν με ακραία λιτότητα και θυσιάζονταν τυφλά για την πατρίδα κυριαρχεί μέχρι σήμερα στην ποπ κουλτούρα και τον κινηματογράφο. Ωστόσο, η σύγχρονη ιστορική έρευνα και η αρχαιολογία αποκαλύπτουν μια πραγματικότητα που συχνά διαφέρει από τους θρύλους, αναδεικνύοντας μια κοινωνία με έντονες αντιφάσεις και ρεαλισμό.
Ένας από τους πιο σκοτεινούς και διαδεδομένους μύθους είναι αυτός του Καιάδα, σύμφωνα με τον οποίο οι Σπαρτιάτες έριχναν στο βάραθρο τα βρέφη που γεννιούνταν με αναπηρίες ή δυσμορφίες. Τα αρχαιολογικά ευρήματα διαψεύδουν κατηγορηματικά αυτή την πεποίθηση, καθώς οι ανασκαφές έφεραν στο φως σκελετούς που ανήκαν αποκλειστικά σε άνδρες και λίγες γυναίκες ηλικίας 20 έως 40 ετών. Τα οστά έφεραν ίχνη από δεσμά και αιχμηρά αντικείμενα, γεγονός που αποδεικνύει ότι ο Καιάδας ήταν τόπος εκτέλεσης θανατοποινιτών και αιχμαλώτων πολέμου και όχι νεκροταφείο βρεφών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο βασιλιάς Αγησίλαος Β’, ο οποίος παρά την εκ γενετής αναπηρία στο πόδι του, βασίλεψε για δεκαετίες.
Η μάχη των Θερμοπυλών αποτελεί επίσης ένα πεδίο όπου η ιστορική μνήμη έχει υποστεί επιλεκτική επεξεργασία. Αν και η θυσία των 300 Σπαρτιατών του Λεωνίδα είναι παγκόσμιο σύμβολο, συχνά παραβλέπεται η συνεισφορά των 700 Θεσπιέων υπό τον Δημόφιλο, οι οποίοι επέλεξαν συνειδητά να μείνουν και να πεθάνουν μέχρι τον τελευταίο δίπλα στους Σπαρτιάτες. Επιπλέον, στην αφάνεια παραμένουν οι βοηθητικοί Είλωτες που πολέμησαν στο πλευρό των κυρίων τους και έχασαν τη ζωή τους στην ίδια μάχη, αποδεικνύοντας ότι το μέτωπο των Θερμοπυλών ήταν μια ευρύτερη ελληνική θυσία.
Παρά τη φήμη της «αήττητης πολεμικής μηχανής», οι Σπαρτιάτες ήταν στην πραγματικότητα εξαιρετικά προσεκτικοί και απέφευγαν τις μάχες αν δεν είχαν το πλεονέκτημα. Η ιστορία κατέγραψε σημαντικές ήττες τους, όπως στα Λεύκτρα από τους Θηβαίους και στη Μεγαλόπολη από τους Μακεδόνες. Το μεγαλύτερο πλήγμα στο γόητρό τους ήρθε το 425 π.Χ. στη Σφακτηρία, όπου οι Σπαρτιάτες πολεμιστές δεν θυσιάστηκαν αλλά παραδόθηκαν ζωντανούς στους Αθηναίους, προκαλώντας σοκ σε ολόκληρο τον αρχαίο κόσμο που τους θεωρούσε ανίκητους.
Τέλος, η εικόνα μιας κοινωνίας απόλυτης λιτότητας και ηθικής καθαρότητας φαίνεται πως ήταν εν μέρει μια κατασκευασμένη προπαγάνδα. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, η διαφθορά ήταν παρούσα στην πολιτική ζωή της Σπάρτης, με βασιλείς και Εφόρους να δωροδοκούνται συχνά. Η Σπάρτη δεν δίστασε να χρησιμοποιήσει περσικό χρυσό και να συμμαχήσει επανειλημμένα με τους Πέρσες εναντίον άλλων Ελλήνων, όπως στην περίπτωση της συμμαχίας κατά του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Η αποδόμηση αυτών των μύθων δεν μειώνει την αξία της Σπάρτης, αλλά μας επιτρέπει να δούμε την ιστορία της στις πραγματικές της διαστάσεις, ως μια ανθρώπινη κοινωνία με ρεαλιστικούς στόχους και αδυναμίες.