Η εικόνα ενός από τους μεγαλύτερους στοχαστές όλων των εποχών, του Αριστοτέλη, να περιφέρεται στα τέσσερα ως υποζύγιο μιας γυναίκας, αποτελεί μία από τις πιο ανατρεπτικές και προκλητικές αναπαραστάσεις στην ιστορία της τέχνης. Πρόκειται για το μεσαιωνικό μύθευμα «Αριστοτέλης και Φυλλίς», το οποίο, αν και στερείται ιστορικής βάσης, κυριάρχησε στη λαϊκή φαντασία της Ευρώπης για αιώνες.
Το χρονικό μιας εκδίκησης
Η ιστορία πήρε μορφή το 1215 μέσα από το ποίημα «Le Lai d'Aristote» (Το Τραγούδι του Αριστοτέλη) του Γάλλου ποιητή Ανρί ντε Βαλενσιέν. Ο πυρήνας της αφήγησης είναι η σύγκρουση ανάμεσα στη λογική και το πάθος:
- Η συμβουλή: Ο Αριστοτέλης, ως δάσκαλος του Μεγάλου Αλεξάνδρου, τον επιπλήττει επειδή παραμελεί τα καθήκοντά του εξαιτίας του έρωτά του για την πανέμορφη Φυλλίδα.
- Η παγίδα: Η Φυλλίς, εξοργισμένη από την παρέμβαση του φιλοσόφου, αποφασίζει να τον γελοιοποιήσει. Χρησιμοποιώντας τη γοητεία της, υπόσχεται στον γηραιό δάσκαλο την εύνοιά της, με έναν όρο: να την αφήσει να τον καβαλήσει σαν άλογο.
- Ο εξευτελισμός: Ο Αριστοτέλης, κυριευμένος από πόθο, δέχεται. Η Φυλλίς φροντίζει ο Αλέξανδρος να γίνει μάρτυρας της σκηνής. Όταν ο μαθητής τον ρωτά πώς ένας άνθρωπος της σοφίας έπεσε σε τέτοιο παράπτωμα, ο Αριστοτέλης δίνει μια αποστομωτική απάντηση: «Αν μια γυναίκα μπορεί να κάνει εμένα, έναν γέροντα σοφό, να χάσω το μυαλό μου, σκέψου πόσο πιο προσεκτικός πρέπει να είσαι εσύ, που είσαι νέος».
Η τέχνη ως μέσο διάδοσης
Το θέμα έγινε εξαιρετικά δημοφιλές κατά την Αναγέννηση και τον Μεσαίωνα, προσελκύοντας κορυφαίους καλλιτέχνες όπως οι Albrecht Dürer, Hans Baldung και Lucas Cranach ο Πρεσβύτερος. Η σκηνή απεικονίστηκε σε κάθε πιθανό μέσο:
- Γλυπτά σε εκκλησίες: Χρησιμοποιούνταν ως ηθικό δίδαγμα για τους πιστούς.
- Αντικείμενα καθημερινής χρήσης: Από ορειχάλκινες κανάτες μέχρι κασετίνες από ελεφαντόδοντο.
- Βιτρό και ταπισερί: Διακοσμώντας παλάτια και αρχοντικά.
Κοινωνική και συμβολική ανάλυση
Πίσω από την πικάντικη ιστορία κρύβονται βαθύτερα κοινωνικά στερεότυπα της εποχής:
- Ο μισογυνισμός: Το μύθευμα χρησιμοποιήθηκε για να ενισχύσει την εικόνα της «δόλιας και επικίνδυνης γυναίκας» που μπορεί να διαφθείρει ακόμη και το πιο ισχυρό ανδρικό πνεύμα. Το συμπέρασμα του ποιήματος ήταν συχνά αφοριστικό: η γυναικεία συντροφιά αποτελεί κίνδυνο για τη λογική.
- Η ανατροπή των ρόλων: Από μια άλλη οπτική, η ιστορία συμβολίζει τη νίκη της φύσης πάνω στον πολιτισμό. Η νεότητα νικά τα γηρατειά και η σεξουαλική ορμή καθυποτάσσει την ψυχρή φιλοσοφία. Η Φυλλίς, έστω και στιγμιαία, ανατρέπει την κοινωνική ιεραρχία, αποκτώντας το «πάνω χέρι» κυριολεκτικά και μεταφορικά.