Πριν από τρεις χιλιάδες χρόνια, ένας ποιητής με το όνομα Όμηρος αποφάσισε να αφηγηθεί την ιστορία ενός άνδρα που ήθελε απλώς να γυρίσει σπίτι. Δεν ήξερε ότι έγραφε το εγχειρίδιο της ανθρώπινης ψυχολογίας για τους επόμενες τριάντα αιώνες.
Γιατί αυτή η ιστορία δεν πέθανε ποτέ; Γιατί επιβίωσε από αυτοκρατορίες, θρησκείες, επαναστάσεις και αλγόριθμους; Η απάντηση δε βρίσκεται στο κείμενο. Βρίσκεται στο DNA μας.
Οι βιολόγοι μάς λένε ότι ο Homo sapiens επικράτησε επειδή συνεργαζόταν σε μεγάλες ομάδες μέσω φανταστικών ιστοριών (μύθων, θρησκειών, εθνών). Αυτό είναι αλήθεια, αλλά είναι μισή αλήθεια. Ο άνθρωπος δεν επικράτησε μόνο επειδή αφηγείτο ιστορίες. Επικράτησε επειδή έφτιαχνε ιστορίες για ανολοκλήρωτα ταξίδια.
Παρατηρήστε: κανείς δεν αφηγείται με πάθος την ιστορία του ανθρώπου που έμεινε στο σπίτι, καλλιέργησε τον κήπο του και ήταν ήσυχος. Αφηγούμαστε πάντα τον Οδυσσέα: εκείνον που φεύγει, χάνεται, παλεύει, επιστρέφει. Αυτό δεν είναι τυχαίο. Είναι δομικό.
Ο εγκέφαλός μας εξελίχθηκε στις αφρικανικές σαβάνες, όπου η ακινησία σήμαινε θάνατο και η αναζήτηση σήμαινε επιβίωση. Εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια αργότερα, καθόμαστε σε ζεστά σπίτια με γεμάτα ψυγεία και εξακολουθούμε να νιώθουμε ανεξήγητη δυσφορία όταν δεν ψάχνουμε κάτι. Καριέρα, νόημα, αγάπη, Θεό, τον επόμενο στόχο. Δεν έχει σημασία τι. Έχει σημασία ότι ψάχνουμε.
Ο Οδυσσέας δεν είναι ήρωας. Είναι διάγνωση.
Εδώ όμως αρχίζει το φιλοσοφικό παράδοξο που δεν τόλμησε να αναλύσει κανείς αρκετά: ο Οδυσσέας φτάνει τελικά στην Ιθάκη. Και τότε τι;
Ο Καβάφης το κατάλαβε: «Η Ιθάκη σ' έδωσε τ' ωραίο ταξίδι. Χωρίς αυτήν δεν θ' άρχιζες τον δρόμο». Ο προορισμός ήταν πάντα πρόσχημα. Το νόημα κρυβόταν στην ίδια την κίνηση.
Αυτή είναι η τραγωδία και η δόξα του σύγχρονου ανθρώπου. Ζούμε σε έναν κόσμο που για πρώτη φορά στην ιστορία μπορεί να ικανοποιήσει σχεδόν κάθε υλική ανάγκη. Έχουμε φτάσει στην Ιθάκη. Έχουμε το σπίτι, το φαγητό, την ασφάλεια. Και είμαστε βαθύτατα ανικανοποίητοι.
Οι ψυχολόγοι το ονομάζουν hedonic treadmill, ο ηδονικός διάδρομος στον οποίο κάθε επίτευγμα γίνεται γρήγορα νέα γραμμή εκκίνησης. Εγώ θα το έλεγα απλούστερα: ο άνθρωπος δε γεννήθηκε για να φτάνει. Γεννήθηκε για να πηγαίνει.
Κάθε εποχή έφτιαξε τον δικό της Οδυσσέα επειδή κάθε εποχή αντιμετώπισε την ίδια αγωνία.
Ο Μεσαίωνας έστελνε ανθρώπους στις Σταυροφορίες: η ανάγκη για «ιερό ταξίδι» ήταν τόσο ισχυρή που χιλιάδες άφηναν σπίτια, οικογένειες, ζωές για να φτάσουν σε μια πόλη που δεν είχαν δει ποτέ. Η Αναγέννηση έστειλε ναυτικούς στον άγνωστο ωκεανό. Ο Διαφωτισμός έστειλε φιλοσόφους στο άγνωστο του ανθρώπινου νου. Ο 20ός αιώνας έστειλε αστροναύτες στο διάστημα.
Κάθε φορά, το ίδιο αφήγημα: υπάρχει κάτι πέρα από αυτό που βλέπω και πρέπει να το βρω.
Σήμερα, στον αιώνα των αλγορίθμων και της τεχνητής νοημοσύνης, οι νέοι Οδυσσείς δεν ταξιδεύουν με πλοία. Ταξιδεύουν μέσα σε οθόνες, μέσα σε εικονικές πραγματικότητες, μέσα σε χρηματιστήρια κρυπτονομισμάτων, μέσα σε κινήματα αναζήτησης νοήματος. Η γεωγραφία άλλαξε. Η ανάγκη όχι.
Υπάρχει όμως και η σκοτεινή πλευρά του μύθου, εκείνη που σπάνια αναλύεται. Ο Οδυσσέας κατά την περιπλάνησή του εξαπατά, φονεύει, εγκαταλείπει. Αφήνει πίσω του ανθρώπους που τον εμπιστεύτηκαν. Η Κίρκη, η Καλυψώ, οι σύντροφοί του, όλοι πληρώνουν τίμημα για την αναζήτησή του. Η ιδέα ότι το ταξίδι εξαγνίζει τον ήρωα είναι βολικά λησμονημένη: η επιστροφή στην Ιθάκη στρώνεται με πτώματα.
Αυτή είναι η πιο σύγχρονη πτυχή του μύθου. Σήμερα, οι κοινωνίες μας είναι γεμάτες ανθρώπους που αναζητούν με πάθος τον εαυτό τους και στην πορεία εγκαταλείπουν σχέσεις, κοινότητες, υποχρεώσεις. Η αυτοπραγμάτωση έγινε η νέα θρησκεία και στον βωμό της θυσιάζονται συχνά εκείνοι που δεν εξελέγησαν να είναι ήρωες.
Ο Όμηρος το ήξερε αυτό. Γι' αυτό δεν μας δίνει έναν άμωμο Οδυσσέα. Μας δίνει έναν αληθινό.
Αναμφίβολα ζούμε στην πιο αποπροσανατολισμένη εποχή της ανθρώπινης ιστορίας. Ποτέ άλλοτε ο άνθρωπος δεν είχε τόσες επιλογές και ταυτόχρονα τόσο μεγάλη αβεβαιότητα για το ποια να διαλέξει. Ποτέ άλλοτε η Ιθάκη δεν ήταν τόσο δύσκολο να οριστεί.
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να απαντήσει σε κάθε ερώτηση, εκτός από την ερώτηση που έχει σημασία: προς τα πού; Τα social media μπορούν να μας δείξουν χιλιάδες τρόπους ζωής, αλλά δεν μπορούν να μας πουν ποιος είναι δικός μας. Η νευροεπιστήμη μπορεί να χαρτογραφήσει τον εγκέφαλο, αλλά δεν μπορεί να μας πει τι αξίζει να θέλουμε.
Κι εδώ επιστρέφουμε στον Όμηρο. Όχι επειδή ο αρχαίος μύθος έχει απαντήσεις που δεν έχει η σύγχρονη επιστήμη. Αλλά επειδή ο Όμηρος είχε την τιμιότητα να μη δώσει εύκολες απαντήσεις. Ο Οδυσσέας φτάνει στην Ιθάκη, αλλά η ιστορία δεν τελειώνει εκεί. Αντιθέτως, τα προβλήματα του ήρωα συνεχίζονται με αμείωτη ένταση.
Ίσως το βαθύτερο μάθημα της Οδύσσειας να μην είναι ότι πρέπει να επιστρέψουμε στην Ιθάκη μας. Ίσως το νόημα βρίσκεται στην ικανότητά μας να φεύγουμε, να χανόμαστε και να αναζητούμε δρόμο προς τα πίσω.
Δεν είμαστε ανθρώπινα όντα που κάνουν περιστασιακά ταξίδια. Είμαστε ταξίδια που περιστασιακά σταματούν σε κάποιο σπίτι.
Ο Οδυσσέας δε μας διδάσκει πώς να φτάνουμε. Μας διδάσκει πώς να συνεχίζουμε. Κι αυτό, σε κάθε εποχή, είναι το μόνο που χρειαζόμαστε να μάθουμε.
Η Ιθάκη δεν είναι τόπος. Είναι η απόφαση να ξεκινήσεις ξανά.
Αποστόλης Ζυμβραγάκης, M.Ed. Φιλόλογος, Συγγραφέας