Γνωρίστε τον Βικέντιο Δαμοδό, τον Κεφαλονίτη φιλόσοφο του 18ου αιώνα που τόλμησε να διδάξει τον Διαφωτισμό και τη σύγχρονη φυσική στα ελληνικά. Το έργο του λογοκρίθηκε, τα βιβλία του δεν τυπώθηκαν ποτέ και τα χειρόγραφά του χάθηκαν για αιώνες. Μια απίστευτη ιστορία ενός πρωτοπόρου του Νεοελληνικού Διαφωτισμού.
Υπάρχουν ήρωες που τους καταγράφει η Ιστορία και άλλοι που τους καταπίνει η σιωπή. Σε αυτή τη δεύτερη κατηγορία ανήκει ο Βικέντιος (ή Βιτσέντζος) Δαμοδός, ο πρώτος Έλληνας που τόλμησε να διδάξει τη σύγχρονη επιστήμη στη γλώσσα του λαού, σε μια εποχή που η μόνη γλώσσα της επιστήμης ήταν τα λατινικά. Έγραψε δεκάδες βιβλία, αλλά δεν τύπωσε σχεδόν κανένα. Και όταν πέθανε, το έργο του χάθηκε, σαν να μην υπήρξε ποτέ.
Ένας αριστοκράτης με επικίνδυνες ιδέες
Γεννημένος στην Κεφαλονιά το 1700, ο Δαμοδός ήταν γόνος αριστοκρατικής οικογένειας, καταγεγραμμένης στο Libro d’Oro. Οι σπουδές του στη Βενετία και την Πάδοβα τον έφεραν σε επαφή με τις ιδέες που συγκλόνιζαν την Ευρώπη: τον ορθολογισμό του Καρτέσιου (Ντεκάρτ) και το φως του Διαφωτισμού.
Τότε ήταν που συνέλαβε μια παράτολμη, σχεδόν αδιανόητη ιδέα: να γυρίσει στην πατρίδα του και να ιδρύσει μια Σχολή που θα δίδασκε στους Έλληνες αυτά που η Ευρώπη «έβραζε», γκρεμίζοντας το τείχος του σχολαστικισμού.
Η σύγκρουση με τον σκοταδισμό: Μια σκάλα στο σκοτάδι
Η Ορθόδοξη Ανατολή του 18ου αιώνα δεν ήταν έτοιμη για τέτοιες επαναστάσεις. Η σκέψη ήταν ακόμα βυθισμένη στα κείμενα του Αριστοτέλη και των μεσαιωνικών Σχολαστικών. Ο Δαμοδός, όμως, δεν ήθελε να γκρεμίσει, αλλά να χτίσει γέφυρες.
Εφηύρε μια ιδιοφυή μέθοδο διδασκαλίας, την «τριπλή μέθοδο», που λειτουργούσε «σαν σκάλα στο σκοτάδι»:
Πρώτα παρουσίαζε τη θέση του Αριστοτέλη.
Έπειτα, τη θέση των Σχολαστικών.
Και στο τέλος, τη θέση των «νεωτέρων», των σύγχρονων Ευρωπαίων φιλοσόφων.
Με αυτόν τον τρόπο, οδηγούσε τους μαθητές του βήμα-βήμα από τη γνώριμη αρχαιότητα στην άγνωστη σύγχρονη σκέψη.
«Φυσιολογία»: Το βιβλίο που κανείς δεν διάβασε (αλλά όλοι αντέγραφαν)
Η μέθοδος αυτή αποτέλεσε τη βάση για το σπουδαιότερο έργο του: τη «Φυσιολογία». Ήταν το πρώτο ολοκληρωμένο, ελληνόγλωσσο σύγγραμμα φυσικής φιλοσοφίας της εποχής του, που ανέλυε τα πάντα: την ύλη, τα σώματα, τον άνθρωπο και τους νόμους της φύσης.
Όμως, το βιβλίο αυτό δεν τυπώθηκε ποτέ. Κανείς δεν το διάβασε σε τυπωμένη μορφή. Η γνώση του διαδόθηκε με έναν υπόγειο, σχεδόν συνωμοτικό τρόπο: μέσα από χειρόγραφα αντίτυπα που αντέγραφαν με ευλάβεια οι μαθητές του και οι τοπικοί δάσκαλοι, κρυμμένα σε μοναστήρια και αρχεία σε όλο το Ιόνιο.
Ο "αιρετικός" και τα χαμένα χειρόγραφα
Για το συντηρητικό κατεστημένο της εποχής, ο Δαμοδός ήταν επικίνδυνος. Τον αποκαλούσαν «αιρετικό», επειδή εξηγούσε τα φυσικά φαινόμενα με τους κανόνες της λογικής, χωρίς να επικαλείται την Αγία Γραφή. Τον θεωρούσαν «τρελό», γιατί επέμενε να χρησιμοποιεί την «ταπεινή» ελληνική γλώσσα για τις υψηλές έννοιες της επιστήμης.
Κι όμως, τα χειρόγραφά του δεν σταμάτησαν ποτέ να κυκλοφορούν, σαν ένα μυστικό φως που έψαχνε κάπου να ανάψει. Χρειάστηκαν αιώνες για να έρθει η δικαίωση. Σήμερα, έχουν εντοπιστεί και διασωθεί περίπου 140 χειρόγραφα έργα του, σκόρπια σε βιβλιοθήκες σε όλη την Ελλάδα.
Το έργο του εκδόθηκε για πρώτη φορά μόλις στον 20ό αιώνα. Ήταν πολύ αργά για τον ίδιο, αλλά ίσως έγκαιρα για εμάς, για να θυμηθούμε πόσο νωρίς η ελληνική σκέψη άρχισε να αγωνίζεται για να βγει από το σκοτεινό της κλουβί.