Στην Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ., η Δικαιοσύνη δεν ήταν μόνο για τους ανθρώπους. Ήταν τόσο ιερή, που επεκτεινόταν σε ζώα, αντικείμενα, ακόμα και σε… αγάλματα! Μία από τις πιο απίστευτες ιστορίες της αρχαίας νομολογίας αφορά ένα χάλκινο άγαλμα που κατηγορήθηκε για φόνο, δικάστηκε και καταδικάστηκε σε εξορία.
Η πτώση του αγάλματος
Σύμφωνα με την παράδοση, ένας διάσημος πυγμάχος, ο Βάπης ή Θέαγης, πέθανε όταν ένα άγαλμα που τον αναπαριστούσε έπεσε πάνω του. Η ιστορία λέει πως κάποιος αντίπαλός του, από ζήλια, χτυπούσε το άγαλμα κάθε βράδυ. Μια νύχτα, το άγαλμα αποκολλήθηκε από τη βάση του και σκότωσε ακαριαία τον άνθρωπο που το χτυπούσε.
Το γεγονός αυτό δεν θεωρήθηκε απλό ατύχημα. Οι Αθηναίοι, πιστοί στις παραδόσεις τους, θεώρησαν πως ο φόνος, ακόμα κι αν ήταν προϊόν ατυχήματος, αποτελούσε μίασμα — ένα πνευματικό μίασμα που έπρεπε να καθαρθεί.
Η δίκη των «αψύχων» αντικειμένων
Η δίκη του αγάλματος εντάσσεται στο αρχαϊκό νομικό σύστημα των Αθηνών, γνωστό ως «δίκη αψύχων». Σε αυτό το πλαίσιο, οποιοσδήποτε ή οτιδήποτε προκαλούσε τον θάνατο ενός πολίτη έπρεπε να δικαστεί για να επανέλθει η ισορροπία στην πόλη.
Το άγαλμα δεν δικάστηκε για εκδίκηση, αλλά για κάθαρση. Η ποινή του ήταν η εξορία: συνήθως το έριχναν στη θάλασσα ή το έθαβαν σε απομονωμένο σημείο, σαν να ήταν ένας πραγματικός ένοχος. Με αυτόν τον τρόπο, οι Αθηναίοι έδειχναν πως κανένας φόνος, ακόμα και ακούσιος, δεν έμενε ατιμώρητος.
Μια μοναδική νομική πρακτική
Το φαινόμενο της δίωξης άψυχων αντικειμένων δεν ήταν δεισιδαιμονία, αλλά μια περίπλοκη νομική πρακτική με βαθύ νόημα. Υπήρχαν ειδικά δικαστήρια, όπως το Πρυτανείον, που ασχολούνταν με τέτοιες υποθέσεις, ακολουθώντας τις ίδιες επίσημες διαδικασίες με τις δίκες των ανθρώπων.
Η δίκη του αγάλματος αποτελεί την απόλυτη απόδειξη της μοναδικής αθηναϊκής νοοτροπίας:
Το απόλυτο δέος απέναντι στον νόμο.
Η ανάγκη για συμβολική κάθαρση.
Η δέσμευση της πόλης να μην αφήνει κανένα φόνο ατιμώρητο.
Ένα άγαλμα, που προοριζόταν για φόρος τιμής, κατέληξε στο εδώλιο, αποδεικνύοντας ότι στην αρχαία Αθήνα, η Δικαιοσύνη δεν έκανε διακρίσεις, ούτε απέναντι στο μπρούντζο.