Το «Έπος του '40» και η ιταλική επίθεση στην Ελλάδα τον Οκτώβριο του 1940 αποτελούν ορόσημα της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Ένα από τα ερωτήματα που συχνά τίθενται είναι πώς έβλεπε η ναζιστική Γερμανία την κίνηση του συμμάχου της, Μπενίτο Μουσολίνι, και αν η μετέπειτα γερμανική εισβολή ήταν μέρος ενός αρχικού σχεδίου.
Η αλήθεια είναι σύνθετη: η ιταλική επίθεση δεν ήταν μέρος των γερμανικών σχεδίων, αλλά μόλις συνέβη, ο Αδόλφος Χίτλερ κινήθηκε άμεσα για να διασφαλίσει τα δικά του στρατηγικά συμφέροντα.
1. Οι σχέσεις Μεταξά – Γερμανίας: Φιλοδοξίες και απογοητεύσεις
Αρχικά, η εγκαθίδρυση της δικτατορίας του Ιωάννη Μεταξά το 1936 έφερε ικανοποίηση στη γερμανική πλευρά, δημιουργώντας προσδοκίες για σύμπραξη στον Άξονα (Γερμανία, Ιταλία, Ιαπωνία) και, συγκεκριμένα, στο Αντικόμιντερν Σύμφωνο (ενάντια στην Κομμουνιστική Διεθνή).
Ωστόσο, αυτές οι προσδοκίες δεν επαληθεύθηκαν. Το καθεστώς Μεταξά, παρά την επιφανειακή ουδετερότητα, είχε επενδύσει στις σχέσεις με την Αγγλία.
Τον Αύγουστο του 1940, ο Γερμανός Υπουργός Εξωτερικών, Γιοάχιμ φον Ρίμπεντροπ, ανακοίνωσε στον Έλληνα πρέσβη ότι η Γερμανία κατέτασσε πλέον την Ελλάδα στις χώρες που τάσσονταν με το μέρος της Αγγλίας, θεωρώντας την, στην καλύτερη περίπτωση, μη φιλική χώρα.
2. Η έκπληξη του Χίτλερ και η «Οδηγία 18»
Η ιταλική επίθεση στις 28 Οκτωβρίου 1940 ήταν αποκλειστικά επιλογή του Μουσολίνι και εξέπληξε τον Χίτλερ.
Ο Γερμανός δικτάτορας, όμως, αντέδρασε άμεσα, όχι από φιλελληνισμό ή συμπάθεια προς τον Μεταξά, αλλά από στρατηγικό φόβο:
- Φόβος για τα πετρέλαια: Φοβόταν ότι οι Βρετανοί θα εγκαθιστούσαν αεροπορικές βάσεις στη Βόρεια Ελλάδα, από όπου θα μπορούσαν να πλήξουν τις ζωτικής σημασίας για τη γερμανική πολεμική μηχανή πετρελαιοπηγές του Πλοέστι στη Ρουμανία.
- Εντολή εισβολής: Μόλις μία εβδομάδα μετά την ιταλική επίθεση (4 Νοεμβρίου 1940), ο Χίτλερ έδωσε εντολή στο Γενικό Επιτελείο Στρατού να προετοιμάσει την κατάληψη της Βόρειας Ελλάδας, στο πλαίσιο της λεγόμενης Οδηγίας 18 (υπογράφηκε 12 Νοεμβρίου).
Με λίγα λόγια, η Γερμανία δεν ήθελε να εμπλακεί, αλλά μόλις άρχισε ο πόλεμος, σχεδίασε αμέσως την εισβολή.
3. Γερμανικός εκβιασμός και συνθηκολόγηση
Κατά την πρώτη φάση της ελληνικής αντίστασης, η Γερμανία διεξήγαγε επαφές με την ελληνική πλευρά (μέσω διπλωματών τρίτων χωρών και μυστικών υπηρεσιών), με σκοπό τη διερεύνηση μιας πιθανής εξόδου της Ελλάδας από τον πόλεμο.
Οι Γερμανοί, για να αποφύγουν την επίθεση που ήδη είχαν σχεδιάσει, εκβίαζαν την Ελλάδα, ζητώντας:
- Να τερματίσει την αντίσταση παρά τις νίκες της.
- Να παραχωρήσει εδάφη στους Ιταλούς (όπως τη Θεσπρωτία, την Κέρκυρα και την Κεφαλονιά).
- Να ανατρέψει ουσιαστικά το «Όχι» του Μεταξά.
Όπως ανέφερε χαρακτηριστικά ο Γερμανός Πρέσβης στην Αθήνα (15 Νοεμβρίου), η απάντηση του Μεταξά στο ιταλικό τελεσίγραφο ήταν η «μόνη απάντηση που μπορούσε να δώσει», αντιπροσωπεύοντας τη θέληση και την τεράστια εθνική συνείδηση του ελληνικού λαού, ο οποίος είχε ήδη συγκροτήσει ένα ενωμένο μέτωπο.
4. Η αναπόφευκτη εμπλοκή
Καθώς οι επιτυχίες του ελληνικού στρατού στην Αλβανία αυξάνονταν, ο Χίτλερ (που στρεφόταν πλέον στην εισβολή στη Σοβιετική Ένωση – Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα) ανησυχούσε όλο και περισσότερο για το νότιο πλευρό του.
Παρά τις ελληνικές διαβεβαιώσεις ότι η βρετανική βοήθεια χορηγείτο αποκλειστικά για την αντιμετώπιση των Ιταλών και όχι για επίθεση στα ρουμανικά πετρέλαια, η γερμανική αδιαλλαξία επικράτησε.
Τον Δεκέμβριο του 1940, ο Μεταξάς εξέφρασε ανοιχτά την υποψία ότι η Γερμανία θα αναμειχθεί. Η γερμανική επίθεση τελικά επιβεβαιώθηκε την άνοιξη του 1941, με σκοπό να διασφαλίσει τα στρατηγικά συμφέροντα του Άξονα και να βοηθήσει τον σύμμαχό της, Μουσολίνι, που είχε ηττηθεί ταπεινωτικά.
Συμπερασματικά, η γερμανική κυβέρνηση:
- Δεν συμφωνούσε με την επίθεση των Ιταλών στην αρχή, καθώς τους χάλασε τα σχέδια.
- Σχεδίασε άμεσα την εισβολή μόλις ξεκίνησε ο Ελληνοϊταλικός πόλεμος, για στρατηγικούς λόγους (Πλοέστι).
- Εκβίασε την Ελλάδα για να συνθηκολογήσει, αλλά τελικά αναγκάστηκε να επέμβει στρατιωτικά για να σώσει τον σύμμαχό της και να διασφαλίσει τα δικά της συμφέροντα πριν από την εισβολή στη Σοβιετική Ένωση.