Έχετε αναρωτηθεί ποτέ γιατί ο πιο ικανός μηχανικός παραμένει στη σκιά, ενώ ο πιο θορυβώδης συνάδελφος προάγεται; Ή γιατί ο πολιτικός που δυσκολεύεται να συντάξει μια ολοκληρωμένη πρόταση κερδίζει εκατομμύρια ψήφους;
Η κοινή μας πεποίθηση είναι παρήγορη: η Κοινωνία επιβραβεύει το ταλέντο και η Εξουσία καταλήγει στους πιο άξιους. Όμως, πριν από 2.000 χρόνια, ο Αριστοτέλης παρακολούθησε τη γέννηση της δημοκρατίας στην Αθήνα και μας προειδοποίησε για μία σκληρή αλήθεια: η κοινωνία δεν τοποθετεί ποτέ τους καλύτερους στην κορυφή. Και αυτό δεν είναι λάθος – είναι η βάση του συστήματος.
1. Η φιλοσοφία του Αριστοτέλη: Σταθερότητα έναντι ικανότητας
Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, ο ρόλος του Ηγέτη δεν είναι να είναι ο πιο έξυπνος, αλλά να διατηρεί το σύστημα ζωντανό.
Ο Αριστοτέλης χρησιμοποίησε μία πανίσχυρη μεταφορά:
- Η κοινωνία είναι ένα ζωντανό σώμα.
- Ο νους (οι ιδιοφυΐες, οι οραματιστές) είναι ο εγκέφαλος.
- Ο ηγέτης είναι η καρδιά.
Ο ρόλος της καρδιάς δεν είναι να εφευρίσκει ή να συλλογίζεται. Είναι να διατηρεί τον ρυθμό που κρατά ολόκληρο τον οργανισμό σε λειτουργία. Ένας λαμπρός ηγέτης που βλέπει πολύ μπροστά συχνά απειλεί τις καθιερωμένες αξίες και τρομάζει το πλήθος. Έτσι, το σύστημα, με ένα είδος ενστίκτου αυτοσυντήρησης, τον απορρίπτει.
Η κοινωνία αναζητά κάποιον που:
- Νιώθει ασφαλής.
- Αντικατοπτρίζει την ταυτότητα του πλήθους.
- Υπόσχεται ότι δεν θα κλονίσει τα θεμέλια.
Γι' αυτό, το καλύτερο πολίτευμα δεν είναι αυτό που διοικείται από τους πιο ευφυείς, αλλά «αυτό που ταιριάζει στους ανθρώπους του».
2. Το παράδοξο της ιδιοφυΐας και η απόρριψη του εξαιρετικού
Αν η Εξουσία αναζητά την άνεση, τι συμβαίνει με τους πραγματικά ικανούς;
Ο Αριστοτέλης, στην «Ηθική Νικομάχεια», έγραψε ότι ο ύψιστος σκοπός του ανθρώπου είναι η Ευδαιμονία (ανθρώπινη άνθηση), όχι η εξουσία ή ο πλούτος. Οι πραγματικά άριστοι εστιάζουν:
- Στην μάθηση, τη δημιουργία και τη βελτίωση (Αυθεντικότητα).
- Στην ουσία της δουλειάς τους, όχι στο «να παίζουν πολιτικά παιχνίδια» (Επιρροή).
Επιπλέον, οι ευφυείς είναι δύσκολο να ακολουθηθούν. Οι ιδέες τους μοιάζουν πολύ ριζοσπαστικές, οι λύσεις τους πολύ άγνωστες, και κινούνται πιο γρήγορα από όσο μπορεί να συμβαδίσει το συλλογικό σώμα. Το πλήθος τους κοιτά και σκέφτεται: «Δεν είναι ένας από εμάς».
Το σύστημα φιλτράρει τους διαταρακτικούς και αναδεικνύει τους συμβατούς.
3. Πάθος, ήθος και λογική: Η τέχνη της πειθούς
Γιατί επικρατούν οι «ανίκανοι»; Διότι η Κοινωνία δεν κινείται με τη Λογική, αλλά με το Συναίσθημα.
Στην «Ρητορική», ο Αριστοτέλης εξηγεί ότι η Πειθώ βασίζεται σε τρία στοιχεία:
- Λόγος : Η λογική, τα γεγονότα, η ικανότητα.
- Πάθος: Το συναίσθημα, οι φόβοι, οι επιθυμίες.
- Ήθος: Η αξιοπιστία, η αίσθηση του οικείου.
Ενώ εμείς νομίζουμε ότι επιλέγουμε με βάση τον Λόγο, στην πραγματικότητα το Πάθος και το Ήθος κερδίζουν σχεδόν πάντα. Οι άνθρωποι ακολουθούν εκείνους που τους κάνουν να νιώθουν ασφαλείς, όχι εκείνους που τους προκαλούν να σκεφτούν σκληρότερα.
Οι «ανίκανοι» ηγέτες δεν είναι λάθη. Είναι καθρέφτες.
- Λένε στο πλήθος αυτό που θέλει να ακούσει, όχι αυτό που πρέπει να ακούσει.
- Προβάλλουν σιγουριά και άνεση ακόμα κι αν στερούνται ουσίας.
- Αντικατοπτρίζουν τις αξίες, τους φόβους και τις επιθυμίες εκείνων που τους επέλεξαν.
Συμπέρασμα: Οι «ηλίθιοι» ως μηχανισμός σταθεροποίησης
Αυτή είναι η άβολη αριστοτελική αλήθεια: η παρουσία των φαινομενικά ανίκανων στην Εξουσία δεν είναι βλάβη του συστήματος, αλλά ο μηχανισμός σταθεροποίησής του.
Επειδή η επιβίωση είναι ο υπέρτατος στόχος, η άνεση νικά την ευφυΐα. Η οικειότητα νικά την πρόοδο. Η σταθερότητα νικά τον μετασχηματισμό.
Ο Αριστοτέλης μας αφήνει με το εξής ερώτημα: Αυτοί οι ηγέτες είναι πραγματικά στην εξουσία ή είναι απλώς ηθοποιοί στη σκηνή, των οποίων ο ρόλος είναι να κρατούν το πλήθος ήρεμο, ενώ το σενάριο γράφεται από άλλους;