Η 28η Οκτωβρίου 1940 είναι μία από τις πιο καθοριστικές στιγμές της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας, συνδεδεμένη άρρηκτα με την απάντηση «ΟΧΙ» του Ιωάννη Μεταξά στο τελεσίγραφο της φασιστικής Ιταλίας. Πέρα από τον θρυλικό μύθο, ποια ήταν η βαθύτερη λογική και η στρατηγική σκέψη πίσω από αυτή την απόφαση που οδήγησε την Ελλάδα στον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο;
1. Η υπεράσπιση της Εθνικής Ανεξαρτησίας και αξιοπρέπειας
Ο κύριος λόγος που οδήγησε τον Ιωάννη Μεταξά στην άρνηση ήταν η εθνική ανεξαρτησία και η τιμή του ελληνικού κράτους. Το ιταλικό τελεσίγραφο, που ζητούσε την ελεύθερη διέλευση του ιταλικού στρατού από ελληνικό έδαφος για την κατάληψη στρατηγικών θέσεων, ισοδυναμούσε με την άνευ όρων παράδοση της ελληνικής κυριαρχίας.
- Αρχή αυτοδιάθεσης: Ο Μεταξάς, όπως φέρεται να εξήγησε, θεωρούσε ότι η αποδοχή του τελεσιγράφου θα μετέτρεπε την Ελλάδα σε προτεκτοράτο και θα ακύρωνε κάθε έννοια εθνικής αξιοπρέπειας.
- Η θέση του λαού: Παρά τις στρατιωτικές ελλείψεις, ο Μεταξάς γνώριζε ότι η συντριπτική πλειοψηφία του ελληνικού λαού και των Ενόπλων Δυνάμεων θα αντιστεκόταν σε μια τέτοια ταπεινωτική συμφωνία. Η απάντηση «ΟΧΙ» ήταν, ουσιαστικά, η φωνή της εθνικής ενότητας.
2. Στρατηγική σκέψη και γεωπολιτικός υπολογισμός
Η απόφαση του Μεταξά δεν ήταν μόνο συναισθηματική ή ηθική· βασίστηκε και σε έναν ψυχρό γεωπολιτικό υπολογισμό.
Η σχέση με τη Βρετανία
Ο Μεταξάς είχε συνειδητοποιήσει ότι, ανεξάρτητα από την έκβαση του πολέμου, η Ελλάδα χρειαζόταν τη στήριξη μιας Μεγάλης Δύναμης. Η αποδοχή του ιταλικού τελεσιγράφου θα έθετε την Ελλάδα ενάντια στη Μεγάλη Βρετανία, την κυρίαρχη ναυτική δύναμη στη Μεσόγειο, κάτι που θα ήταν καταστροφικό για την τροφοδοσία και την ασφάλεια της χώρας. Η αντίσταση στην Ιταλία εξασφάλιζε την άμεση στρατιωτική και οικονομική βοήθεια των Βρετανών.
Η αδυναμία της Ιταλίας
Παρά την αριθμητική υπεροχή του ιταλικού στρατού, ο Μεταξάς και το στρατιωτικό επιτελείο εκτίμησαν ότι:
- Οι Ιταλοί δεν ήταν απρόσβλητοι: Η πολεμική μηχανή της φασιστικής Ιταλίας δεν θεωρούνταν τόσο ισχυρή όσο η γερμανική.
- Το Αλβανικό Μέτωπο: Η Ελλάδα είχε ήδη προετοιμαστεί αμυντικά στα ελληνοαλβανικά σύνορα, εκμεταλλευόμενη το δύσβατο έδαφος.
3. Η δικτατορία και η εθνική ομοψυχία
Είναι ιστορικά σημαντικό να σημειωθεί ότι ο Μεταξάς ήταν αρχηγός του δικτατορικού καθεστώτος της 4ης Αυγούστου. Ωστόσο, η απάντηση «ΟΧΙ» και ο πόλεμος που ακολούθησε πέτυχαν κάτι μοναδικό: την πλήρη εθνική ομοψυχία. Ο Μεταξάς έθεσε την υπεράσπιση της πατρίδας πάνω από την ιδεολογία και το πολίτευμα, με αποτέλεσμα:
- Ενεργοποίηση των Ελλήνων: Όλες οι πολιτικές παρατάξεις και ο λαός συσπειρώθηκαν κάτω από τη σημαία της αντίστασης.
- Επανάκτηση της διεθνούς εκτίμησης: Η Ελλάδα, παρά τη δικτατορία, κέρδισε τον σεβασμό των συμμάχων, δείχνοντας ότι η ανεξαρτησία της δεν ήταν διαπραγματεύσιμη.
Η απόφαση του Μεταξά να πει «ΟΧΙ» ήταν ένας συνδυασμός εθνικού φρονήματος, ρεαλιστικής στρατηγικής και πολιτικής οξυδέρκειας. Ήταν η στιγμή που η Εθνική Ανεξαρτησία τέθηκε ως υπέρτατη αξία, οδηγώντας σε έναν πόλεμο που, παρά τις μετέπειτα θυσίες, αποτέλεσε το έπος της ελληνικής αντίστασης.