Ο Ιωάννης Μεταξάς παραμένει μια από τις πιο αμφιλεγόμενες προσωπικότητες της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Ο στρατιωτικός, ο Γερμανόφιλος πολιτικός και ο δικτάτορας της 4ης Αυγούστου, συνδέθηκε άρρηκτα με το εμβληματικό «Όχι» του 1940. Όμως, ήταν πράγματι ο Μεταξάς εκείνος που επέλεξε τον πόλεμο από πατριωτικό καθήκον ή μήπως η ιστορία είναι πιο σύνθετη;
Ας δούμε τους μύθους, τις παρεξηγήσεις και τις άβολες αλήθειες για τη ζωή και το έργο του Ιωάννη Μεταξά, μέσα από επίσημα έγγραφα και οικονομικά σκάνδαλα.
Ο γερμανόφιλος αξιωματικός και η προφητεία της Μικράς Ασίας
Ο Μεταξάς, με σπουδές στη γερμανική στρατιωτική ακαδημία, ήταν ένας ικανός στρατιωτικός και πιστός υποστηρικτής του Βασιλιά Κωνσταντίνου.
Η διόρασή του φάνηκε το 1915, όταν διαφώνησε έντονα με τον Ελευθέριο Βενιζέλο για την Μικρασιατική Εκστρατεία. Σε υπόμνημά του, προέβλεψε την καταστροφή, υποστηρίζοντας ότι οι Έλληνες δεν είχαν πληθυσμιακή πλειοψηφία και ότι οι Τούρκοι θα πολεμούσαν ένα δικό τους «1821» ενάντια στους Έλληνες.
Ωστόσο, η γερμανόφιλη στάση του οδήγησε σε πράξεις εσχάτης προδοσίας:
- Διέρρευσε απόρρητα έγγραφα του ελληνικού στρατού στους Γερμανούς.
- Σε συνεννόηση με τον Βασιλιά, συμφώνησε να επιτρέψει στον γερμανικό στρατό να καταλάβει την Καβάλα και άλλες παραλιακές περιοχές.
- Επίσης, έπεισε την υπηρεσιακή κυβέρνηση να παραδοθεί το οχυρό Ρούπε στους Γερμανούς.
Αργότερα, μετά την πτώση του Βασιλιά, ο Μεταξάς καταδικάστηκε ερήμην εις θάνατον για εσχάτη προδοσία, αν και επανήλθε στην πολιτική μετά τις εκλογές του 1920.
Οικονομικά σκάνδαλα και η «λεόντειος» σύμβαση της Power
Το 1926, ως Υπουργός Συγκοινωνιών, ο Μεταξάς ενεπλάκη σε ένα μεγάλο οικονομικό σκάνδαλο. Έπεισε τη Βουλή να ψηφίσει τη σύμβαση με την αγγλική εταιρεία Power, η οποία αφορούσε τη δημιουργία ηλεκτρικών μονάδων και του δικτύου αστικών συγκοινωνιών (λεωφορεία, τραμ) της Αθήνας.
Η σύμβαση χαρακτηρίστηκε «λεόντειος» (άκρως προνομιακή) υπέρ της εταιρείας:
- Έδινε στην εταιρεία το δικαίωμα να ορίζει ελεύθερα την τιμή του εισιτηρίου, προκαλώντας μεγάλες κοινωνικές αντιδράσεις.
- Της παραχωρούσε την αποκλειστικότητα στη διαχείριση των αστικών συγκοινωνιών για πολλά χρόνια, απαγορεύοντας ακόμα και ιδιωτικά ταξί σε ορισμένες οδούς.
- Ο Μεταξάς παραδέχτηκε ότι η υπογραφή της σύμβασης ήταν απαραίτητη για τη διατήρηση των καλών σχέσεων με την Αγγλία, η οποία είχε δανείσει χρήματα στη χώρα.
Η Δικτατορία της 4ης Αυγούστου και η μάνα της Θεσσαλονίκης
Το πολιτικό κόμμα του Μεταξά είχε διαρκώς φθίνουσα πορεία. Το 1936, με το πολιτικό σκηνικό σε αδιέξοδο (Βενιζελικοί και Αντιβενιζελικοί αδυνατούσαν να σχηματίσουν κυβέρνηση), ο Βασιλιάς Γεώργιος Β' τον διόρισε Πρωθυπουργό ως προσωρινή λύση.
Τον Μάιο του ίδιου έτους, στη Θεσσαλονίκη, ξέσπασε μια μεγάλη διαδήλωση εργατών που διεκδικούσαν οκτάωρο και αυξήσεις μισθών. Ο Μεταξάς απάντησε στέλνοντας τη χωροφυλακή, με αποτέλεσμα 12 νεκρούς. Η χαρακτηριστική εικόνα της μάνας που θρηνεί πάνω από τον νεκρό γιο της ενέπνευσε τον Γιάννη Ρίτσο να γράψει τον «Επιτάφιο».
Με τις δύο παρατάξεις να καταλήγουν τελικά σε συμφωνία για κυβέρνηση συνασπισμού, η πτώση του Μεταξά ήταν θέμα χρόνου. Εκμεταλλευόμενος μια προγραμματισμένη γενική απεργία στις 4 Αυγούστου 1936, ο Μεταξάς επικαλέστηκε τον «κομμουνιστικό κίνδυνο» και, με τη στήριξη του Βασιλιά, επέβαλε Δικτατορία. Κατήργησε το Σύνταγμα, έκλεισε τη Βουλή και ακύρωσε τις πολιτικές ελευθερίες.
Ένας «περίεργος» φασίστας και η κληρονομιά του
Αν και ο Μεταξάς δεν αυτοπροσδιορίστηκε ποτέ ρητά ως φασίστας, οι ιδέες και οι πρακτικές της διακυβέρνησής του ήταν χαρακτηριστικές των ολοκληρωτικών καθεστώτων της εποχής:
- Αντικοινοβουλευτισμός και κατάργηση των εκλογών.
- Εθνικισμός και Αντικομμουνισμός.
- Λογοκρισία και εξορίες (φυλακίσεις, βασανιστήρια πολιτικών αντιπάλων).
- Εξωτερικές εκδηλώσεις φασιστικού τύπου: καύσεις βιβλίων, οργάνωση της φασιστικά δομημένης νεολαίας Ε.Ο.Ν. (Εθνική Οργάνωση Νεολαίας), υιοθέτηση του φασιστικού χαιρετισμού με το προτεταμένο χέρι.
- Λογοκρισία έργων όπως ο «Επιτάφιος του Περικλή» και η «Αντιγόνη».
Στον τομέα των κοινωνικών μεταρρυθμίσεων, ο Μεταξάς απλώς επέκτεινε ή εφάρμοσε νομοθετήματα που είχαν θεσπιστεί από προηγούμενες κυβερνήσεις:
- Ίδρυση ΙΚΑ: Το Ίδρυμα Κοινωνικών Ασφαλίσεων είχε θεσπιστεί με νόμο του Βενιζέλου το 1932. Ο Μεταξάς απλώς εγκαινίασε το πρώτο υποκατάστημα, εφαρμόζοντας μάλιστα ένα κουτσουρεμένο σύστημα, με μειωμένες εργοδοτικές εισφορές και εξαίρεση των μικρών επιχειρήσεων, αφήνοντας ακάλυπτο μεγάλο μέρος των εργαζομένων.
- Οκτάωρο: Το οκτάωρο είχε θεσπιστεί ήδη από το 1913. Ο Μεταξάς το επέκτεινε απλώς και σε κάποιους επιπλέον κλάδους, όπως οι καπνεργάτες, μετά τους αιματηρούς αγώνες της Θεσσαλονίκης.
Αξίζει να σημειωθεί η ιδιαίτερη στάση του απέναντι στην Τουρκία, καθώς δέχτηκε να χαρίσει το σπίτι του Κεμάλ Ατατούρκ στη Θεσσαλονίκη στο τουρκικό κράτος και δήλωνε ότι ο Κεμάλ ήταν «θεμελιωτής της ελληνοτουρκικής φιλίας».
Το «Όχι» ως γεωπολιτική αναγκαιότητα
Τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου 1940, ο Ιταλός πρέσβης ζήτησε από τον Μεταξά να επιτρέψει τη διέλευση του ιταλικού στρατού, ισχυριζόμενος ότι η Ελλάδα είχε ήδη επιτρέψει την ανάπτυξη αγγλικών στρατευμάτων. Ο Μεταξάς αρνήθηκε.
Γιατί ο φασίστας Μεταξάς πολέμησε τη φασιστική Ιταλία; Η απάντηση είναι γεωπολιτική και όχι ιδεολογική:
- Ο βασιλιάς και η βρετανική επιρροή: Ο Μεταξάς δεν ήταν αυτόνομος δικτάτορας, αλλά «δωτός» από τον Βασιλιά Γεώργιο Β', ο οποίος ήταν ο πραγματικός αρχηγός του Κράτους. Η Ελλάδα βρισκόταν ήδη από τους Βαλκανικούς Πολέμους στη σφαίρα επιρροής της Μεγάλης Βρετανίας. Ο Μεταξάς δεν είχε τη δύναμη (ούτε τη στήριξη του στρατού) να επιβάλει την αλλαγή συμμαχιών.
- Η πάλη των κρατών: Οι πόλεμοι γίνονται για τη διατήρηση συμφερόντων και συμμαχιών, όχι για ιδεολογίες.
Παρά την ηρωική αντίσταση των Ελλήνων φαντάρων, ο Μεταξάς δεν είχε προετοιμάσει τον στρατό για το δυτικό μέτωπο (Ιταλία), καθώς φοβόταν επίθεση από τη Βουλγαρία (όπου είχε κατασκευάσει την «Γραμμή Μεταξά»). Τα οχυρωματικά έργα στα δυτικά ήταν ελλιπή, οι αποθήκες άδειες και ο στρατός υπέφερε από κρυοπαγήματα, στερούμενος βασικά εφόδια όπως άρβυλα και κάλτσες. Ο ελληνικός στρατός κατάφερε να συνεχίσει τις επιχειρήσεις χάρη στο υψηλό φρόνημα και την παροχή εφοδίων από τους Βρετανούς, μετά τη διάλυση ιταλικού σώματος στην Αίγυπτο.
Συνοψίζοντας, το «Όχι» του Μεταξά ήταν μία γεωπολιτική αναγκαιότητα που υπαγορεύτηκε από τη συμμαχία με τη Μεγάλη Βρετανία και το πραγματικό κέντρο εξουσίας, τον Βασιλιά. Το γεγονός ότι ένας φασίστας δικτάτορας πολέμησε μια φασιστική δύναη δεν ήταν ιδεολογική επιλογή, αλλά αποτέλεσμα των ιστορικών δεσμεύσεων της Ελλάδας.
Το αν ο Ιωάννης Μεταξάς ήταν πατριώτης είναι ένα ερώτημα που αφορά την πολιτική και το συναίσθημα. Εάν ο πατριωτισμός σημαίνει αγώνας για την ελευθερία της χώρας και του λαού της, τότε ένας δικτάτορας που στερεί θεμελιώδεις ελευθερίες από τους πολίτες του δεν μπορεί να θεωρηθεί πρότυπο πατριώτη.