«ΣΧΟΛΕΙΟ & ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΚΕΨΗ»
Κείμενο 1
Φτωχαίνει η ανθρώπινη σκέψη όσο οι μηχανές γίνονται πιο έξυπνες;
Η τεχνητή νοημοσύνη υπόσχεται να μας απαλλάξει από τις βαρετές εργασίες. Εκείνη θα τις εκτελεί αυτόματα, εμείς θα ασχολούμαστε μόνο με τα συναρπαστικά. Ωστόσο, αυτό το δώρο έρχεται με ένα τίμημα, κάτι που δεν μας συμφέρει καθόλου να καταβάλουμε. Πριν από μερικές μέρες δημοσιεύθηκε μια μελέτη ερευνητών του Πανεπιστημίου Κάρνεγκι Μέλον και της Microsoft, το συμπέρασμα της οποίας είναι σαφές: οι εφαρμογές παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης (GenAI) αποφέρουν σημαντικά οφέλη στους εργαζομένους, αλλά η συστηματική χρήση τους υπονομεύε
ι την κριτική τους σκέψη. Οι 319 συμμετέχοντες στην έρευνα αξιοποίησαν τα εργαλεία της ΤΝ (το ChatGPT, το Gemini κ.ά.) σε πολλές ρουτίνες τους, βλέποντας παράλληλα την ικανότητά τους στην επίλυση προβλημάτων να φθίνει.
Όσο περισσότερο εμπιστεύονταν οι εργαζόμενοι τα εργαλεία της ΤΝ, τόσο λιγότερο προσπαθούσαν να σκεφτούν κριτικά, με αποτέλεσμα να μην μπορούν να κρίνουν σωστά τα παραδοτέα της ΤΝ. Το ότι η αυτοματοποίηση μειώνει την κριτική μας ικανότητα δεν είναι βεβαίως κάτι καινούργιο. Έχουμε δει ξανά το έργο, απλώς τώρα αλλάζει η κλίμακα των προσβεβλημένων. Δυνητικά, επηρεάζεται η κριτική ικανότητα του συνόλου των χρηστών της.
Οι ερευνητές επισημαίνουν το φαινόμενο που έχει γίνει γνωστό και ως «ειρωνεία της αυτοματοποίησης», γράφοντας: «Μια βασική έκφανσή της είναι ότι, μηχανοποιώντας τις εργασίες ρουτίνας και αφήνοντας τον χειρισμό των εξαιρέσεων στον άνθρωπο, στερείς από τον χρήστη τις ευκαιρίες να εξασκεί την κρίση του και να την ενδυναμώνει, αφήνοντάς τον έτσι ατροφικό και απροετοίμαστο όταν προκύπτουν οι εξαιρέσεις». Αυτό συμβαίνει με τους πιλότους των αεροπλάνων. Η υπερεξάρτησή τους από τα συστήματα αυτόματης πλοήγησης οδηγεί σε λανθασμένες αποφάσεις όταν χρειαστεί να ενεργήσουν επειγόντως. Όταν έχεις συνηθίσει στον αυτόματο πιλότο, ένα έκτακτο περιστατικό σε αποσυντονίζει τόσο που δεν ξέρεις τι να κάνεις. Εναποθέτοντας τις αποφάσεις σου στη μηχανή, κερδίζεις χρόνο, αλλά χάνεις το μυαλό σου. Αφήνεις την κρίση σου να ατροφήσει κι όταν τη χρειάζεσαι περισσότερο από ποτέ, πολύ απλά δεν την έχεις.
Το ενδιαφέρον, σύμφωνα με τα αποτελέσματα της έρευνας, είναι ότι όσοι έχουν εμπιστοσύνη στις δικές τους ικανότητες τείνουν να καταβάλλουν περισσότερη διανοητική προσπάθεια και να μην αφήνουν ανεξέλεγκτα τα αποτελέσματα της ΤΝ. Οπότε υπάρχει ελπίδα. Επειδή όμως είναι βέβαιο ότι όσο οι μηχανές θα γίνονται πιο έξυπνες, τόσο θα φτωχαίνει η ανθρώπινη σκέψη, θα πρέπει να ξεκινήσουμε παίρνοντας μια αναγκαία απόσταση από τη μηχανή. Αφήνοντας, για παράδειγμα, στην άκρη το κινητό μας.
Μανώλης Ανδριωτάκης, Καθημερινή, 21.02.2025
Κείμενο 2
The 4 C’s
Η εκπαίδευση, τόσο σε επίπεδο σχολείου όσο και πανεπιστημίου, δεν αφορά ή, τουλάχιστον, δεν πρέπει να αφορά μόνο τη μετάδοση γνώσεων, αλλά και την ανάπτυξη της κριτικής και δημιουργικής σκέψης ως προαπαιτούμενο της υποδοχής της γνώσης. Πόσο μάλλον σήμερα που οι γνώσεις και οι πληροφορίες βρίσκονται παντού γύρω μας και δεν χρειάζεται να κοπιάσει κανείς για να τις προσεγγίσει.
Η σκέψη αποτελεί το εργαλείο με το οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τον κόσμο, επεξεργάζονται δεδομένα, λύνουν προβλήματα και εκφράζουν ιδέες. Αλλά και τον τρόπο με τον οποίο συνυπάρχουν δημιουργικά, εκφράζουν αξίες, εφαρμόζουν την πολιτική τους φύση, καθίστανται χρήσιμα μέλη μιας κοινωνίας και την οδηγούν σε απρόσκοπτη και ακίνδυνη πρόοδο. Ωστόσο, συχνά η εκπαίδευση επικεντρώνεται στην αποστήθιση και όχι στη βαθύτερη κατανόηση και αμφισβήτηση των δεδομένων, στην έτοιμη τροφή, της οποίας η τραχιά χώνεψη θα αποτελέσει το πασαπόρτι για τη μεγάλη πόρτα της Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης.
Η ανάγκη για μια κριτική παιδεία
Η κριτική σκέψη δεν είναι έμφυτη ικανότητα, αλλά κάτι που καλλιεργείται μέσα από την εμπειρία, την αλληλεπίδραση και την κατάλληλη εκπαίδευση. Δεν υπάρχουν περισσότερο ή λιγότερο έξυπνοι μαθητές και έξυπνες μαθήτριες ꞏ υπάρχουν εκπαιδευτικά συστήματα ικανά να ασκήσουν περισσότερο ή λιγότερο τη σκέψη των παιδιών.
Η παιδεία που βασίζεται στη σκέψη οφείλει να ενθαρρύνει την ερώτηση «γιατί;» και «πώς;». Με λίγα λόγια, να προκαλεί τους μαθητές και τις μαθήτριες σε μια ανακάλυψη των αιτιών των πραγμάτων και του τρόπου με τον οποίο αυτά πραγματοποιούνται. Παράλληλα, οφείλει να διαμορφώνει «θετικούς αμφισβητίες». Δηλαδή ανθρώπους που δεν αποδέχονται αστήρικτες απόψεις, αλλά είναι έτοιμοι να τις ενστερνιστούν με χαρά, αν πειστούν για την ισχύ τους. Προγράμματα σπουδών που θα βασίζονται στην έρευνα, στη φιλοσοφική συζήτηση και στην ανάλυση κι επίλυση πραγματικών προβλημάτων μπορούν να ενισχύσουν νοητικά τους μαθητές. Η τέχνη της διαλεκτικής, για παράδειγμα, διδάσκει όχι μόνο το πώς να υποστηρίζουμε μια άποψη, αλλά και το πώς να την αμφισβητούμε με σεβασμό, ενώ η επιστήμη της φιλοσοφίας ανιχνεύει τα πράγματα πίσω από τα φαινόμενα και επιχειρεί να απαντήσει σε οντολογικά ζητήματα που, ενώ έχουν τρομερό ενδιαφέρον, δεν απασχολούν τους μαθητές των ελληνικών σχολείων
3ο-ΓΕΛ-ΣΕΡΡΩΝ_ΒΗΜΑ_ΤΟ_DOTES, Φεβρουάριος 2025 (άρθρο του μαθητή Εφραίμ Καμπουρίδη)
Κείμενο 3
Το σχολειό χτίζεται
Το ποίημα «Το σχολειό χτίζεται» του Οδυσσέα Ελύτη περιλαμβάνεται στη συλλογή «Ο Ήλιος ο Ηλιάτορας», η οποία εκδόθηκε το 1971
Το σχολειό χτίζεται.
Χτίζεται με τη σκαλωσιά των ονείρων.
Με τα τούβλα της υπομονής
και με τον ασβέστη της αγάπης.
Και το ρολόι χτυπάει δώδεκα.
Τότε έρχονται οι μαστόροι
Μ’ ένα καλάθι φως στον ώμο.
Το μοιράζουν στα παράθυρα
και στα θρανία.
Οι μαθητές τραβούν
τα μολύβια τους απ’ τα δέντρα
Και στρώνουν τα βιβλία τους
σαν προσευχή.
Από τη φλέβα του δάσους
αντλούν τη σκέψη
Και με τις φωνές τους
γεμίζουν το χάρτη.
Σιγά-σιγά
τα πράγματα ξεκαθαρίζουν.
Ο κύκλος μεγαλώνει.
Οι μύτες των πεννών
αγγίζουν τα σύννεφα.
Είναι η ώρα που αρχίζει
να γράφεται το μάθημα της ζωής.
Θέμα Α
Α1. Να αποδώσετε συνοπτικά σε μία παράγραφο 80 λέξεων περίπου τις θέσεις του αρθρογράφου στο Κείμενο 2 για την κριτική σκέψη.
Μονάδες 20
Θέμα Β
Β1. Να επαληθεύσετε ή να διαψεύσετε, με βάση το Κείμενο 1, τις παρακάτω περιόδους λόγου, γράφοντας στο τετράδιό σας, δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί σε κάθε περίοδο, τη λέξη Σωστό ή Λάθος (με αναφορά σε χωρία του κειμένου):
α. Το τίμημα για την απαλλαγή μας από τις βαρετές εργασίες δεν είναι αμελητέο.
β. Η θεωρία για την άμβλυνση της κριτικής σκέψης από την τεχνητή νοημοσύνη είναι αυθαίρετη.
γ. Η αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης και η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης είναι αντιστρόφως ανάλογες.
δ. Η αρνητική επίδραση της τεχνητής νοημοσύνης δεν έχει πλήξει κάποιον επαγγελματικό κλάδο.
ε. Η προσέγγιση του ζητήματος από τον αρθρογράφο μπορεί να χαρακτηριστεί πεσιμιστική.
Μονάδες 15
Β2. Να συγκρίνετε τις απόψεις των συγγραφέων στα δύο χωρία: «Το ενδιαφέρον … το κινητό μας» (Κείμενο 1) και «Η εκπαίδευση … Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης» (Κείμενο 2) ως προς τη σχέση της κριτικής σκέψης με την Τεχνητή Νοημοσύνη (60-70 λέξεις).
Μονάδες 10
Β3.
α. Ποιο είναι το επικοινωνιακό αποτέλεσμα του τίτλου του Κειμένου 1 και πώς επιτυγχάνεται; (μονάδες 3).
β. Ποια είναι η πρόθεση του συντάκτη στην τρίτη παράγραφο του Κειμένου 1; (μονάδες 3). Πώς ο τρόπος με τον οποίο οργανώνει την παράγραφο υπηρετεί την πρόθεσή του αυτή; (μονάδες 4).
Μονάδες 10
Θέμα Γ
Γ1. Πώς επιτυγχάνεται η ουσιαστική μάθηση και η κριτική σκέψη σύμφωνα με το ποιητικό υποκείμενο; Στην απάντησή σας να αξιοποιήσετε τρεις (3) διαφορετικούς κειμενικούς δείκτες. Εσείς πιστεύετε ότι σήμερα «Το σχολειό χτίζεται./ Χτίζεται με τη σκαλωσιά των ονείρων./ Με τα τούβλα της υπομονής/ και με τον ασβέστη της αγάπης»; (150 – 200 λέξεις).
Μονάδες 15
Θέμα Δ
Δ1. Τα Κείμενα 1 και 2 αναφέρονται στην κριτική σκέψη και τη σημασία της. Αξιοποιώντας δημιουργικά το περιεχόμενό τους, σε ένα άρθρο 350-400 λέξεων που θα αναρτήσετε στο προσωπικό σας ιστολόγιο, να αναφέρετε: α) τους λόγους για τους οποίους το σύγχρονο σχολείο οφείλει να καλλιεργεί την κριτική σκέψη των μαθητών/ μαθητριών και β) εφόδια που πρέπει να καλλιεργήσετε ως νέοι, προκειμένου ν’ αντιμετωπίσετε τους ποικίλους κινδύνους από την τεχνητή νοημοσύνη.
Μονάδες 30
Πρόσθετες ασκήσεις:
Άσκηση 1.
Στα κείμενα 1 και 2 η συνοχή εξασφαλίζεται με τις διαρθρωτικές λέξεις με έντονη γραφή Ωστόσο, για παράδειγμα (Κείμενο 1) και Παράλληλα, Δηλαδή (Κείμενο 2). Να εξηγήσετε τι δηλώνουν οι παραπάνω λέξεις, κάνοντας αναφορά στα νοήματα που αυτές συνδέουν στην κάθε περίπτωση.
Άσκηση 2.
Να αναφέρετε τρόπους και γλωσσικές επιλογές με τις οποίες ο συντάκτης εκφράζει τη βεβαιότητά του στο Κείμενο 1.
Άσκηση 3.
Να δικαιολογήσετε τον ρόλο των σημείων στίξης στα ακόλουθα σημεία του Κειμένου 1:
– το συμπέρασμα της οποίας είναι σαφές: οι εφαρμογές παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης (GenAI) αποφέρουν σημαντικά οφέλη στους εργαζομένους = άνω και κάτω τελεία, παρένθεση.
– Οι ερευνητές επισημαίνουν το φαινόμενο που έχει γίνει γνωστό και ως «ειρωνεία της αυτοματοποίησης», γράφοντας: «Μια βασική έκφανσή της είναι ότι, μηχανοποιώντας τις εργασίες ρουτίνας και αφήνοντας τον χειρισμό των εξαιρέσεων στον άνθρωπο, στερείς από τον χρήστη τις ευκαιρίες να εξασκεί την κρίση του και να την ενδυναμώνει, αφήνοντάς τον έτσι ατροφικό και απροετοίμαστο όταν προκύπτουν οι εξαιρέσεις» = εισαγωγικά.
Πώς επηρεάζει η χρήση των εισαγωγικών το ύφος και την πειστικότητα του κειμένου;
Άσκηση 4.
Στην πρώτη παράγραφο του Κειμένου 1 ο ρόλος οργανώνεται στη βάση μιας αντίθεσης. Ποια είναι τα δύο μέρη της; Ποια πρόθεση του συντάκτη υπηρετεί;
Άσκηση 5.
«Η τέχνη της διαλεκτικής, για παράδειγμα, διδάσκει όχι μόνο το πώς να υποστηρίζουμε μια άποψη, αλλά και το πώς να την αμφισβητούμε με σεβασμό….». Στο απόσπασμα γίνεται χρήση του α πληθυντικού ρηματικού προσώπου. Να εξηγήσετε τη συγκεκριμένη γλωσσική επιλογή, λαμβάνοντας υπόψη την πρόθεση του πομπού και τον τύπο του κειμένου.
Άσκηση 6.
Να εντοπίσετε στο Κείμενο 2 ένα σημείο στο οποίο εκφράζεται η υποχρέωση και ένα στο οποίο εκφράζεται η δυνατότητα. Κατόπιν, να κάνετε τις αναγκαίες μετατροπές προκειμένου να δηλώνεται η βεβαιότητα.
Άσκηση 7.
Να αναγνωρίσετε τα σχήματα λόγου που αξιοποιούνται στα υπογραμμισμένα σημεία των Κειμένων 1 και 2. Τι πετυχαίνει με τη χρήση τους ο συντάκτης;
– Η τεχνητή νοημοσύνη υπόσχεται να μας απαλλάξει από τις βαρετές εργασίες (Κείμενο 1)
– όσο οι μηχανές θα γίνονται πιο έξυπνες, τόσο θα φτωχαίνει η ανθρώπινη σκέψη (Κείμενο 1)
– Αλλά και τον τρόπο με τον οποίο συνυπάρχουν δημιουργικά, εκφράζουν αξίες, εφαρμόζουν την πολιτική τους φύση, καθίστανται χρήσιμα μέλη μιας κοινωνίας και την οδηγούν σε απρόσκοπτη και ακίνδυνη πρόοδο (Κείμενο 2)
– Δεν υπάρχουν περισσότερο ή λιγότερο έξυπνοι μαθητές και έξυπνες μαθήτριες ꞏ υπάρχουν εκπαιδευτικά συστήματα ικανά να ασκήσουν περισσότερο ή λιγότερο τη σκέψη των παιδιών. (Κείμενο 2)
Άσκηση 8.
Να εντοπίσετε δύο σημεία στο Κείμενο 1 όπου γίνεται χρήση λαϊκού λεξιλογίου, ερμηνεύοντας την επιλογή αυτή του συντάκτη.
Άσκηση 9.
Η παιδεία που βασίζεται στη σκέψη οφείλει να ενθαρρύνει την ερώτηση «γιατί;» και «πώς;»: Ποιο είδος σύνδεσης υπάρχει στο συγκεκριμένο χωρίο από το Κείμενο 2;
Απαντήσεις
Θέμα Α
Α1. Ο αρθρογράφος τονίζει ότι ο σκοπός της εκπαίδευσης δεν πρέπει να είναι η απλή αποστήθιση γνώσεων, αλλά η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης. Είναι ένα εργαλείο που βοηθά τον άνθρωπο στην αντίληψη του κόσμου και την επίλυση προβλημάτων, ενισχύοντας την πολιτική και κοινωνική του υπόσταση. Υποστηρίζει πως δεν είναι έμφυτη, αλλά καλλιεργείται μέσα από την κατάλληλη παιδεία, η οποία πρέπει να ενθαρρύνει τη θετική αμφισβήτηση και την έρευνα. Προτείνει, μάλιστα, μια εκπαίδευση που θα βασίζεται στη φιλοσοφία και τη διαλεκτική.
(79 λέξεις)
Θέμα Β
Β1.
α. Σωστό («Ωστόσο, αυτό το δώρο έρχεται με ένα τίμημα, κάτι που δεν μας συμφέρει καθόλου να καταβάλουμε»).
β. Λάθος («. Πριν από μερικές μέρες δημοσιεύθηκε μια μελέτη ερευνητών του Πανεπιστημίου Κάρνεγκι Μέλον και της Microsoft, το συμπέρασμα της οποίας είναι σαφές…»).
γ. Σωστό («Όσο περισσότερο εμπιστεύονταν οι εργαζόμενοι τα εργαλεία της ΤΝ, τόσο λιγότερο προσπαθούσαν να σκεφτούν κριτικά, με αποτέλεσμα να μην μπορούν να κρίνουν σωστά τα παραδοτέα της ΤΝ.»).
δ. Λάθος («Αυτό συμβαίνει με τους πιλότους των αεροπλάνων»).
ε. Λάθος («Οπότε υπάρχει ελπίδα»).
Β2. Τα δύο κείμενα προσεγγίζουν το ζήτημα της κριτικής σκέψης στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης. Στο πρώτο κείμενο ο συγγραφέας επισημαίνει τον κίνδυνο η Τεχνητή Νοημοσύνη να οδηγήσει σε φτωχότερη ανθρώπινη σκέψη, γι’ αυτό θεωρεί αναγκαία την κριτική ικανότητα. Αντίστοιχα, στο δεύτερο κείμενο η κριτική και δημιουργική σκέψη παρουσιάζεται ως εργαλείο κατανόησης που συμβάλλει στην αποφυγή της παθητικής αποστήθισης, γι’ αυτό και πρέπει να καλλιεργείται από την εκπαίδευση. (67 λέξεις)
Β3.
α. Ο τίτλος του κειμένου 1 «Φτωχαίνει η ανθρώπινη σκέψη όσο οι μηχανές γίνονται πιο έξυπνες;» έχει ισχυρό επικοινωνιακό αποτέλεσμα και προϊδεάζει για το περιεχόμενο του κειμένου, καθώς θίγει το βασικό θέμα του, την αποδυνάμωση της σκέψης ως αποτέλεσμα της τεχνολογίας. Παράλληλα, διεγείρει το ενδιαφέρον του αναγνώστη να διαβάσει το κείμενο, καθώς είναι ευφάνταστος και δημιουργικός. Η μεταφορική χρήση της γλώσσας και η προσωποποίηση των μηχανών προσδίδουν παραστατικότητα, κινητοποιούν τη φαντασία και το συναίσθημα και καθιστούν τον τίτλο ελκυστικό. Άλλωστε, η ερωτηματική μορφή του, προκαλεί τον προβληματισμό του αναγνώστη και του απευθύνεται άμεσα, δημιουργώντας την αίσθηση διαλόγου.
β. Πρόθεση του συντάκτη στη συγκεκριμένη παράγραφο είναι να πείσει σχετικά με τον ισχυρισμό ότι η μηχανοποίηση των εργασιών ρουτίνας αποδυναμώνει την εξάσκηση και ενδυνάμωση της κριτικής σκέψης του ανθρώπου. Ο τρόπος με τον οποίο οργανώνει τον λόγο του στην παράγραφο υπηρετεί την πρόθεσή του αυτή. Με το παράδειγμα των πιλότων των αεροπλάνων επιβεβαιώνει τον ισχυρισμό του και καθιστά τον λόγο του σαφή και κατανοητό. Παράλληλα, προσδίδει αποδεικτική ισχύ στα γραφόμενα, αφού το παράδειγμα αποτελεί τεκμήριο της λογικής. Έτσι, ενισχύει την επιχειρηματολογία του αναδεικνύοντας την αρνητική επίδραση της αυτοματοποίησης στη σκέψη του ανθρώπου.
Θέμα Γ
Γ1. Το ποιητικό υποκείμενο σκιαγραφεί τη διαδικασία κατάκτησης της ουσιαστικής μάθησης. Την παρουσιάζει ως μια δημιουργική πορεία η οποία απαιτεί χρόνο και υπομονή, προϋποθέτει μεράκι, αγάπη και όραμα. Ο μεταφορικός λόγος που κυριαρχεί αισθητοποιεί τις σκέψεις του ποιητικού υποκειμένου, προσδίδοντας παραστατικότητα. Η μάθηση παραλληλίζεται με τη διαδικασία του χτισίματος, αφού η γνώση είναι ένα οικοδόμημα που σταδιακά θεμελιώνεται, στοιχείο που αποτυπώνεται αποτελεσματικά και με ακρίβεια με την αξιοποίηση ανάλογων εκφράσεων και όρων ειδικού λεξιλογίου («σκαλωσιά», «τούβλα», «ασβέστη»). Παράλληλα, η εικόνα των «μαστόρων που μοιράζουν φως στα θρανία» συμβολίζει τον καθοριστικό ρόλο των δασκάλων, οι οποίοι δεν μεταδίδουν έτοιμη γνώση αλλά ως «χτίστες» οικοδομούν τη γνώση, εμπνέουν και φωτίζουν τον δρόμο των μαθητών, κινητοποιούν τη φαντασία και το συναίσθημα. Η μάθηση, τέλος, αντλείται από τη φύση και είναι άμεσα συνδεδεμένη με το περιβάλλον («φλέβας του δάσους») αφού είναι βιωματική, είναι ένα «μάθημα ζωής».
Το ποίημα με έκανε να προβληματιστώ με τον επίκαιρο χαρακτήρα του. Θεωρώ ότι το σχολείο είναι όντως ένα οικοδόμημα που σταδιακά «χτίζεται». Για την επιτυχία του είναι απαραίτητα τα όνειρα, η υπομονή και η αγάπη, αφού ως ποιότητες κινητοποιούν, εμπνέουν και νοηματοδοτούν τη μάθηση, δημιουργώντας τις προϋποθέσεις για ένα μέλλον ευοίωνο. Οι μαθητές, πράγματι, χρειαζόμαστε αγάπη, όνειρα και πολλή υπομονή!
(201 λέξεις)
Θέμα Δ
Δ1.
Η κριτική σκέψη θα μας σώσει!
Η κριτική σκέψη αποτελεί βασική πνευματική δεξιότητα, ως ικανότητα αξιολόγησης των δεδομένων και αντίληψης της πραγματικότητας. Ειδικότερα στις σύγχρονες κοινωνίες της τεχνητής νοημοσύνης, της ραγδαίας ανάπτυξης της πληροφορίας και την κυριαρχία της απόλυτης εξειδίκευσης, η καλλιέργεια της κριτικής σκέψης καθίσταται αδήριτη ανάγκη Δεν αρκεί να διαθέτουμε πρόσβαση σε γνώσεις· απαιτείται η ικανότητα να τις επεξεργαζόμαστε, να τις αξιολογούμε και να τις χρησιμοποιούμε δημιουργικά. Το σχολείο, ως θεμελιώδης φορέας αγωγής, οφείλει να συμβάλει αποφασιστικά σε αυτή τη διαδικασία που θα επιτρέψει την αντιμετώπιση των κινδύνων της τεχνητής νοημοσύνης.
Πρώτα απ’ όλα, η καλλιέργεια της κριτικής σκέψης αποσοβεί τον κίνδυνο της παθητικής αποστήθισης, αφού επιτρέπει την ουσιαστική κατάκτηση της γνώσης, την κατανόηση του κόσμου και την αντιμετώπιση προκλήσεων. Ένα τέτοιο σχολείο διαμορφώνει πολίτες ικανούς να αμφισβητούν δημιουργικά, να επιχειρηματολογούν με σεβασμό και να λύνουν σύνθετα προβλήματα. Η συνθήκη αυτή καλλιεργεί την κοινωνική συνείδηση και τις ηθικές ποιότητες, με αποτέλεσμα την ομαλή συνύπαρξη, την υγιή κοινωνικοποίηση και την πρόοδο. Ας μη λησμονηθεί, βέβαια, ότι η υπερεξάρτηση από την τεχνολογία οδηγεί στη λεγόμενη «ειρωνεία της αυτοματοποίησης», δηλαδή στη συρρίκνωση της κριτικής μας ικανότητας. Επομένως, μόνο ένα σχολείο που γυμνάζει τη σκέψη μπορεί να προστατεύσει τους μαθητές από τον κίνδυνο της πνευματικής ατροφίας.
Ωστόσο, δεν αρκεί να επισημάνουμε τον ρόλο του σχολείου· χρειάζεται και εμείς οι ίδιοι ως νέοι να καλλιεργήσουμε εφόδια για να αντεπεξέλθουμε στις προκλήσεις της τεχνητής νοημοσύνης. Είναι απαραίτητο να ενθαρρύνουμε την πνευματική μας αυτοπεποίθηση, ώστε να εμπιστευόμαστε τις ικανότητές μας και να μη δεχόμαστε άκριτα τις απαντήσεις των αλγορίθμων, στοιχεία που αποτελούν τη βάση της χειραγώγησης και της παραπληροφόρησης. Σημαντικός είναι ο ρόλος της δημιουργικότητας και της πρωτοβουλίας, που αποτελούν πολύτιμα όπλα απέναντι σε μια μηχανή που περιορίζεται στην αναπαραγωγή δεδομένων, επιτρέποντας την αυτόνομη σκέψη και την πρόοδο. Όλα αυτά, όμως, θα ήταν μάταια χωρίς τη συγκρότηση ενός ολοκληρωμένου αξιακού κώδικα που συντελεί στην αντιμετώπιση των ηθικών διλημμάτων και οδηγεί στη λήψη ορθών αποφάσεων, αφού η τεχνητή νοημοσύνη δεν διαθέτει ανθρωπιά και συνείδηση.
Συμπερασματικά, η κριτική σκέψη δεν είναι πολυτέλεια αλλά όρος επιβίωσης στον ψηφιακό κόσμο. Το σχολείο, με τα κατάλληλα προγράμματα και μεθόδους διδασκαλίας, μπορεί να μας εξοπλίσει με τα απαραίτητα εργαλεία. Από την άλλη, η δική μας προσωπική καλλιέργεια και υπευθυνότητα θα μας καταστήσουν ικανούς να χρησιμοποιούμε την τεχνητή νοημοσύνη ως πολύτιμο συνεργάτη και όχι ως επικίνδυνο δυνάστη της σκέψης μας με στόχο έναν κόσμο καλύτερο για όλους.
Υπογραφή αρθρογράφου
(397 λέξεις)
Απαντήσεις στις Πρόσθετες ασκήσεις:
Άσκηση 1.
Η συνοχή των δύο κειμένων εξασφαλίζεται με τη χρήση διαρθρωτικών λέξεων, οι οποίες συνδέουν τα νοήματά τους. Συγκεκριμένα, ο σύνδεσμος «Ωστόσο» δηλώνει την αντίθεση που διαπιστώνεται ανάμεσα στην απαλλαγή από τις βαρετές εργασίες που θα εξασφαλίσει η τεχνητή νοημοσύνη στους ανθρώπους και το τίμημα που θα πρέπει αυτοί να πληρώσουν. Ο σύνδεσμος «για παράδειγμα» λειτουργεί διευκρινιστικά, εισάγοντας ως παράδειγμα αποστασιοποίησης από τη μηχανή την απαγκίστρωση από το κινητό. Στο κείμενο 2, η διαρθρωτική λέξη «Παράλληλα» εκφράζει μια σχέση προσθήκης, αφού στο χρέος της παιδείας προσθέτει τη διαμόρφωση «θετικών αμφισβητιών», ενώ η λέξη «Δηλαδή» δηλώνει επεξήγηση. Επεξηγείται ο όρος «θετικοί αμφισβητίες», οι οποίοι προσδιορίζονται ως άνθρωποι που δεν αποδέχονται άκριτες απόψεις.
Άσκηση 2.
Στο Κείμενο 1 ο συντάκτης εκφράζει τη βεβαιότητα του σχετικά με την άμβλυνση της κριτικής σκέψης από την ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης, αξιοποιώντας τους κατάλληλους τρόπους και γλωσσικές επιλογές. Χρησιμοποιεί ως τρόπο πειθούς την επίκληση στη λογική με τη χρήση τεκμηρίων. Παραθέτει, αρχικά, το πόρισμα μιας μελέτης που καταδεικνύει την υπονόμευση της κριτικής σκέψης από την τεχνητή νοημοσύνη, ενώ αναφέρει το παράδειγμα των πιλότων των αεροπλάνων προκειμένου να επιβεβαιώσει τον ισχυρισμό του σχετικά με την «ειρωνεία της αμφισβήτησης». Παράλληλα, επικαλείται την αυθεντία των ερευνητών, παραθέτοντας αυτούσιες τις θέσεις τους σχετικά με το φαινόμενο. Με τους τρόπους αυτούς ο λόγος αποκτά εγκυρότητα και αξιοπιστία, ενισχύοντας τη βεβαιότητα του συντάκτη για τους ισχυρισμούς του, που δεν παρουσιάζονται πλέον ως αυθαίρετοι και υποκειμενικοί.
Στην επίρρωση της βεβαιότητας συμβάλλουν και γλωσσικές επιλογές, όπως η χρήση της οριστικής έγκλισης των ρημάτων (υπόσχεται, θα τις εκτελεί, επισημαίνουν) που δηλώνει το πραγματικό, η χρήση του γ ενικού και πληθυντικού ρηματικού προσώπου με το οποίο προσδίδεται αντικειμενικότητα, αφού ο συντάκτης αποστασιοποιείται από τα γραφόμενα και οι απόψεις του κειμένου παρουσιάζονται ως γενικά αποδεκτές, καθώς και οι εκφράσεις που δηλώνουν βεβαιότητα («… είναι βέβαιο ότι..»).
Άσκηση 3.
– το συμπέρασμα της οποίας είναι σαφές: οι εφαρμογές παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης (GenAI) αποφέρουν σημαντικά οφέλη στους εργαζομένους
Η άνω και κάτω τελεία χρησιμοποιείται για να δηλώσει την επεξήγηση που ακολουθεί, αφού διευκρινίζεται ποιο είναι το σαφές συμπέρασμα που αναφέρεται, ότι δηλαδή οι εφαρμογές της τεχνητής νοημοσύνης επωφελούν τους εργαζομένους.
Η παρένθεση περιλαμβάνει ένα πρόσθετο στοιχείο, το οποίο λειτουργεί στον λόγο επεξηγηματικά. Διευκρινίζει τον όρο «παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη» παρουσιάζοντας τον αντίστοιχο όρο στα αγγλικά, που αποτελεί την επίσημη ονομασία της. Είναι στοιχείο επουσιώδες.
– Οι ερευνητές επισημαίνουν το φαινόμενο που έχει γίνει γνωστό και ως «ειρωνεία της αυτοματοποίησης», γράφοντας: «Μια βασική έκφανσή της είναι ότι, μηχανοποιώντας τις εργασίες ρουτίνας και αφήνοντας τον χειρισμό των εξαιρέσεων στον άνθρωπο, στερείς από τον χρήστη τις ευκαιρίες να εξασκεί την κρίση του και να την ενδυναμώνει, αφήνοντάς τον έτσι ατροφικό και απροετοίμαστο όταν προκύπτουν οι εξαιρέσεις».
Στην πρώτη περίπτωση τα εισαγωγικά χρησιμοποιούνται για την παράθεση ειδικού λεξιλογίου, αφού περιλαμβάνουν την ονομασία ενός φαινομένου με το οποίο ασχολούνται οι ερευνητές. Στη δεύτερη περίπτωση περικλείεται η αυτούσια παράθεση των λόγων των ερευνητών, στοιχείο που διακόπτει τη μονοτονία της αφήγησης και προδίδει στο κείμενο ζωντάνια και αμεσότητα.
Πέρα, όμως, από το υφολογικό αποτέλεσμα, τα εισαγωγικά επηρεάζουν την πειστικότητα του κειμένου, προσδίδοντας εγκυρότητα και αξιοπιστία στα γραφόμενα, η οποία απορρέει από τη χρήση ειδικού λεξιλογίου και το κύρος των ειδικών.
Άσκηση 4.
Στην πρώτη παράγραφο του Κειμένου 1 ο ρόλος οργανώνεται στη βάση μιας αντίθεσης. Ο συντάκτης αντιπαραθέτει την ευεργετική επίδραση της τεχνητής νοημοσύνης στους εργαζομένους, αφού τους απαλλάσσει από τις βαρετές εργασίες και το τίμημα το οποίο πρέπει να πληρώσουν. Έτσι, αναδεικνύει τον ισχυρισμό του σχετικά με τον αμφιλεγόμενο ρόλο της τεχνητής νοημοσύνης, φωτίζοντας πολύπλευρα τις δύο έννοιες, πείθοντας τον αναγνώστη.
Άσκηση 5.
Στο απόσπασμα γίνεται χρήση του α πληθυντικού ρηματικού προσώπου («υποστηρίζουμε», «αμφισβητούμε»). Με αυτό ο συντάκτης εντάσσεται σ’ ένα κοινό σύνολο με τον αναγνώστη, ανάγοντας την τέχνη της διαλεκτικής σε αντικείμενο που όλους μας αφορά, προσδίδοντας συλλογικότητα. Έτσι, καταργεί τη συναισθηματική απόσταση με τον αναγνώστη και μεταδίδει αμεσότερα το μήνυμά του. Η επιλογή αυτή δικαιολογείται τόσο από την πρόθεση του συντάκτη που είναι όχι μόνο να ενημερώσει αλλά και να ευαισθητοποιήσει τον αναγνώστη σχετικά με την επίδραση της τέχνης της διαλεκτικής όσο και από τον τύπο του κειμένου που ως άρθρο που θίγει ένα θέμα γενικού ενδιαφέροντος που ενδιαφέρει το σύνολο της κοινής γνώμης.
Άσκηση 6.
Υποχρέωση: Η παιδεία που βασίζεται στη σκέψη οφείλει να ενθαρρύνει την ερώτηση «γιατί;» και «πώς;»
Μετατροπή σε βεβαιότητα: Η παιδεία που βασίζεται στη σκέψη ενθαρρύνει την ερώτηση «γιατί;» και «πώς;».
Δυνατότητα: Προγράμματα σπουδών που θα βασίζονται στην έρευνα, στη φιλοσοφική συζήτηση και στην ανάλυση κι επίλυση πραγματικών προβλημάτων μπορούν να ενισχύσουν νοητικά τους μαθητές.
Μετατροπή σε βεβαιότητα: Προγράμματα σπουδών που θα βασίζονται στην έρευνα, στη φιλοσοφική συζήτηση και στην ανάλυση κι επίλυση πραγματικών προβλημάτων ενισχύουν νοητικά τους μαθητές.
Άσκηση 7.
– Η τεχνητή νοημοσύνη υπόσχεται να μας απαλλάξει από τις βαρετές εργασίες (Κείμενο 1) = προσωποποίηση.
Με την προσωποποίηση αποδίδονται ανθρώπινες ιδιότητες στην άψυχη έννοια της τεχνητής νοημοσύνης, καθιστώντας δυναμική την παρουσία της. Έτσι, τονίζεται ο ρόλος και η επίδρασή της στους ανθρώπους. Ο λόγος καθίσταται έντονα αναπαραστατικός και η μετάδοση των μηνυμάτων εναργής.
– όσο οι μηχανές θα γίνονται πιο έξυπνες, τόσο θα φτωχαίνει η ανθρώπινη σκέψη (Κείμενο 1) = μεταφορά.
Με τη μεταφορά αισθητοποιείται με τρόπο παραστατικό η άμβλυνση της κριτικής σκέψης. Επιτυγχάνεται η διεύρυνση και παραλλαγή του σημασιολογικού περιεχομένου της έννοιας και αναδεικνύονται οι εκφραστικές δυνατότητές της. Το ύφος καθίσταται γλαφυρό και παιχνιδιάρικο.
– Αλλά και τον τρόπο με τον οποίο συνυπάρχουν δημιουργικά, εκφράζουν αξίες, εφαρμόζουν την πολιτική τους φύση, καθίστανται χρήσιμα μέλη μιας κοινωνίας και την οδηγούν σε απρόσκοπτη και ακίνδυνη πρόοδο (Κείμενο 2) = ασύνδετο σχήμα.
Με το ασύνδετο πραγματοποιείται πύκνωση των νοημάτων και τονίζεται εμφατικά το πλήθος των δυνατοτήτων που παρέχει στον άνθρωπο η κριτική σκέψη. Ο λόγος καθίσταται γοργός και κοφτός, προσδίδεται παραστατικότητα και συναισθηματική φόρτιση και το ύφος είναι οικείο.
– Δεν υπάρχουν περισσότερο ή λιγότερο έξυπνοι μαθητές και έξυπνες μαθήτριες ꞏ υπάρχουν εκπαιδευτικά συστήματα ικανά να ασκήσουν περισσότερο ή λιγότερο τη σκέψη των παιδιών. (Κείμενο 2) = άρση και θέση.
Με το σχήμα αυτό δίνεται έμφαση στη θέση ότι δεν είναι οι μαθητές περισσότερο ή λιγότερο έξυπνοι αλλά τα εκπαιδευτικά συστήματα είναι περισσότερο ή λιγότερο ικανά, προσδίδοντας ένταση και δυναμισμό στον λόγο.
Άσκηση 8.
Στο Κείμενο 1 γίνεται χρήση λαϊκού λεξιλογίου («βαρετές», «Αφήνουν στην άκρη») με το οποίο ο λόγος καθίσταται εύληπτος, εκφράζει διάθεση επικοινωνίας από την πλευρά του πομπού και προσεγγίζει συναισθηματικά τον δέκτη, αφού το θέμα που θίγει αφορά το σύνολο της κοινής γνώμης. Το ύφος είναι προφορικό και οικείο.
Άσκηση 9.
Η παιδεία που βασίζεται στη σκέψη οφείλει να ενθαρρύνει την ερώτηση «γιατί;» και «πώς;».
Η σύνδεση στο απόσπασμα είναι υποτακτική. Συγκεκριμένα, υπάρχει διαδοχική υπόταξη με την ύπαρξη δυο εξαρτημένων προτάσεων, μιας αναφορικής ονοματικής («που βασίζεται στη σκέψη») και μιας βουλητικής (“να ενθαρρύνει την ερώτηση «γιατί;» και «πώς;»”). H διαδοχική υπόταξη καθιστά τον λόγο σύνθετο και τονίζει τη σοβαρότητα του ζητήματος που θίγεται, δηλαδή του ρόλου της παιδείας, αναδεικνύοντας το πλήθος των λογικών σχέσεων που συνθέτουν το φαινόμενο. Το ύφος είναι επίσημο, δείγμα της αυξημένης εκφραστικής ικανότητας του πομπού.
Επιμέλεια: Ειρήνη Ζαννάκη, Εκδόσεις Χατζηθωμά