Συμπληρώνονται 103 χρόνια από την Ανακωχή των Μουδανιών (30 Σεπτεμβρίου 1922), την πράξη που σφράγισε την εγκατάλειψη της Ανατολικής Θράκης από τον ελληνικό πληθυσμό. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, ακολούθησε η «Θρακική Καταστροφή», αναγκάζοντας εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες να εγκαταλείψουν περιοχές όπου οι πρόγονοί τους κατοικούσαν για αιώνες.
Ποιο ήταν το άγνωστο παρασκήνιο των Συμμάχων, γιατί ο Ελευθέριος Βενιζέλος άλλαξε γνώμη μέσα σε τρεις ημέρες, και πώς η Ελλάδα έχασε την Ανατολική Θράκη «χωρίς να ριφθεί ούτε ένας πυροβολισμός»;
Το διπλωματικό παζάρι: Η προδοσία των Συμμάχων
Το μέλλον της Ανατολικής Θράκης κρίθηκε στο Παρίσι τον Σεπτέμβριο του 1922. Ενώ στην Ελλάδα είχε ξεσπάσει το Κίνημα Πλαστήρα-Γονατά (11 Σεπτεμβρίου) που οδήγησε στην παραίτηση του Βασιλιά Κωνσταντίνου Α', οι Σύμμαχοι (Αγγλία, Γαλλία, Ιταλία) είχαν ήδη αποφασίσει για λογαριασμό της Ελλάδας.
Σε διακοίνωση προς τον Κεμάλ, οι Σύμμαχοι εξέφραζαν τη θετική τους διάθεση να αποδοθεί η Θράκη μέχρι τον Έβρο στην Τουρκία. Η εξήγηση αυτής της φαινομενικά ανεξήγητης απόφασης ήταν κυνική: οι Μεγάλες Δυνάμεις είχαν εξασφαλίσει τα κέρδη τους (Βρετανία στη Μεσοποταμία/πετρέλαια Μοσούλης, Γαλλία στη Συρία/Λίβανο, Ιταλία με την καταστροφή της Ελλάδας).
Οι παρακλήσεις του Ελευθέριου Βενιζέλου προς τον Γάλλο Πρωθυπουργό Πουανκαρέ αντιμετωπίστηκαν παγερά.
Το αδιέξοδο των Μουδανιών: Εκκένωση vs. διαπραγμάτευση
Η διάσκεψη για την Ανακωχή αποφασίστηκε να γίνει στα Μουδανιά της Μικράς Ασίας, αλλά ξεκίνησε χωρίς την ελληνική συμμετοχή!
Ο στόχος της συνάντησης, όπως δήλωσε αργότερα ο Ισμέτ πασάς (Ινονού), ήταν απλά να καθοριστεί «η γραμμή» μέχρι την οποία θα αποσύρονταν οι Έλληνες.
Η στάση του Βενιζέλου ήταν αρχικά αρνητική. Στις 19/9/1922 αρνήθηκε την αποχώρηση του ελληνικού στρατού πριν τη Διάσκεψη της Ειρήνης, λέγοντας ότι αλλιώς «δεν θα υπήρχε τίποτα για διαπραγμάτευση». Όμως, τρεις μόλις ημέρες αργότερα, ο Βενιζέλος τηλεγραφούσε στην επαναστατική κυβέρνηση:
«Η Ανατολική Θράκη απωλέσθη ατυχώς δι’ Ελλάδα» και συνέστησε την άμεση αποδοχή της εκκένωσης!
Τι μεσολάβησε και έκανε τον κορυφαίο πολιτικό να χάσει τη συνήθη ψυχραιμία του και να αλλάξει γνώμη τόσο δραματικά; Κανείς δεν γνωρίζει με βεβαιότητα.
Η Αξιοπρεπής Άρνηση και η Τραγική Υπογραφή
Παρά το γεγονός ότι ο στρατός στην Ανατολική Θράκη διέθετε περίπου 45.000 άνδρες και ο τουρκικός στρατός του Κεμάλ ήταν καταπονημένος και αδύναμος να περάσει την Προποντίδα (χωρίς ναυτική δύναμη), η απόφαση για παράδοση είχε ληφθεί.
- Η Ελληνική Αντιπροσωπεία: Οι Έλληνες αντιπρόσωποι στα Μουδανιά, με επικεφαλής τον Υποστράτηγο Αλέξανδρο Μαζαράκη Αινιάν, αρνήθηκαν να υπογράψουν το συμφωνημένο κείμενο, καθώς αυτό απαιτούσε την άμεση εκκένωση ολόκληρης της Ανατολικής Θράκης.
- Άγνοια και άγχος: Η επαναστατική κυβέρνηση στην Αθήνα, πιεσμένη για διεθνή αναγνώριση, έστειλε συγκεχυμένες και αντιφατικές εντολές.
- Θράσος του Κεμάλ: Ο Κεμάλ, με την υποστήριξη Γάλλων και Ιταλών, απαίτησε ακόμη και η ελληνική αντιπροσωπεία να μην φτάσει με ελληνικό πλοίο!
Τελικά, στις 28 Σεπτεμβρίου 1922 (11 Οκτωβρίου με το νέο ημερολόγιο), η σύμβαση υπογράφηκε από τους Συμμάχους και τους Τούρκους. Λίγο αργότερα, η ελληνική κυβέρνηση του Κροκιδά αποδέχθηκε τα τετελεσμένα των Μουδανιών.
Ο Ισμέτ πασάς (Ινονού), έκπληκτος, είπε στον Κεμάλ: «Οι Γιουνάν (Έλληνες) μας χαρίζουν την Ανατολική Θράκη!»
Αυτό επιβεβαίωσε ο ίδιος 50 χρόνια μετά: «Η Θράκη μας παραδόθηκε χωρίς να ριφθεί ούτε ένας πυροβολισμός».
Η τραγική έξοδος
Η αποχώρηση του Ελληνικού Στρατού και η μαζική έξοδος του πληθυσμού ξεκίνησε τον Οκτώβριο του 1922. Περισσότεροι από 250.000 Έλληνες (άλλοι αναφέρουν 400.000), μεταξύ των οποίων και Μικρασιάτες πρόσφυγες, εγκατέλειψαν σε κλίμα πανικού και απελπισίας τις πατρογονικές τους εστίες.
Η Ανακωχή των Μουδανιών αποτελεί μία από τις σκοτεινότερες στιγμές της νεότερης ελληνικής ιστορίας, όπου η διπλωματική απομόνωση και η εσωτερική αναταραχή οδήγησαν στην απώλεια μιας περιοχής με ισχυρό ελληνικό στοιχείο.