.jpg)
Ο Ελευθέριος Βενιζέλος είναι μια από τις πιο καθοριστικές μορφές της νεότερης ελληνικής ιστορίας, αναμφίβολα ένας πολιτικός με όραμα και κύρος εφάμιλλο των μεγάλων Ευρωπαίων ηγετών της εποχής του. Η δράση του, ωστόσο, δίχασε βαθιά το έθνος, αφήνοντας πίσω του τόσο θριάμβους όσο και τραγικά λάθη.
Η ακόλουθη ανάλυση παρουσιάζει το έργο του αντικειμενικά, εξετάζοντας τις τέσσερις βασικές περιόδους της πολιτικής του διαδρομής.
Η χρυσή περίοδος (1910-1915): Αναγέννηση και διπλασιασμός της Ελλάδας
Η άνοδος του Βενιζέλου στην κεντρική πολιτική σκηνή ξεκίνησε από την Κρήτη και επιταχύνθηκε με την υποστήριξη του Στρατιωτικού Συνδέσμου μετά το κίνημα στο Γουδί. Η περίοδος 1910-1915 θεωρείται η χρυσή εποχή της διακυβέρνησής του:
- Εκσυγχρονισμός του κράτους: Κατάφερε να αναδιοργανώσει το κράτος, να εκσυγχρονίσει τον στρατό και να φέρει πνοή ανανέωσης.
- Βαλκανικοί Πόλεμοι: Διέβλεψε με διορατικότητα τη συγκυρία των Βαλκανικών Πολέμων και την αξιοποίησε με τόλμη, οδηγώντας στον ουσιαστικό διπλασιασμό της ελληνικής επικράτειας και την ενίσχυση της διεθνούς θέσης της χώρας.
- Συνεργασία: Παρά τις θεσμικές εντάσεις, διατήρησε την ισορροπία με τον Βασιλιά Κωνσταντίνο και συνεργάστηκε αποτελεσματικά, ακόμη και με αξιωματικούς όπως ο Ιωάννης Μεταξάς.
Ο Εθνικός Διχασμός: Η πλάνη του Μεγάλου Πολέμου
Μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους, ο Βενιζέλος φάνηκε μεθυσμένος από τη νίκη και είδε τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο ως νέα ευκαιρία για εθνική ολοκλήρωση (Μεγάλη Ιδέα). Αυτή ήταν, ωστόσο, η μεγαλύτερη πλάνη του:
- Στρατηγική αδυναμία: Ως δεινός πολιτικός και νομικός, δεν ήταν στρατιωτικός και δεν αντιλήφθηκε τις διαφορές μεταξύ των περιορισμένης κλίμακας Βαλκανικών Πολέμων και του παγκόσμιου χαρακτήρα του Α' Παγκοσμίου.
- Σύγκρουση με τον Κωνσταντίνο: Επεδίωξε την άμεση είσοδο της Ελλάδας στον πόλεμο, στο πλευρό της Αντάντ, ερχόμενος σε ευθεία σύγκρουση με τον Βασιλιά Κωνσταντίνο, ο οποίος, επηρεασμένος από τον Ιωάννη Μεταξά, επέμενε στην ουδετερότητα. Ο Μεταξάς είχε προβλέψει ότι η Ελλάδα θα βρεθεί αντιμέτωπη με τρεις χερσαίες δυνάμεις (Αυστρουγγαρία, Οθωμανική Αυτοκρατορία, Βουλγαρία) σε ασύμφορη θέση.
- Διαίρεση της χώρας: Το μεγάλο σφάλμα του Βενιζέλου ήταν ότι υποστήριξε την εκτίμησή του με φανατισμό, φέρνοντας ξένα (αγγλογαλλικά) στρατεύματα στο ελληνικό έδαφος και ουσιαστικά τεμαχίζοντας τη χώρα στα δύο (Κυβέρνηση Θεσσαλονίκης), οδηγώντας την στα πρόθυρα του εμφυλίου.
Παρότι η χώρα εισήλθε τελικά στον πόλεμο και ανταμείφθηκε με σημαντικά εδαφικά κέρδη (Δυτική Θράκη, διοίκηση Σμύρνης), ο Εθνικός Διχασμός θεωρείται πολιτική αποτυχία μεγάλης κλίμακας.
Μικρασιατική Εκστρατεία και εκλογική ήττα
Η Μικρασιατική Εκστρατεία (1919-1922) υπήρξε το επόμενο, τραγικό κεφάλαιο. Το μεγάλο λάθος του Βενιζέλου εντοπίζεται σε δύο βασικά σημεία:
- Ακλόνητη εμπιστοσύνη στις Μεγάλες Δυνάμεις: Παρότι γνώριζε τους κινδύνους, πίστευε ότι με τη στήριξη των Δυνάμεων το εγχείρημα μπορούσε να πετύχει. Η Ελλάδα, ως κυρίως ναυτική δύναμη, δεν ήταν έτοιμη για μια τόσο φιλόδοξη χερσαία εκστρατεία στη Μικρά Ασία, και τα γεωπολιτικά συμφέροντα των συμμάχων άλλαξαν γρήγορα.
- Εκλογές εν μέσω πολέμου: Η απόφαση να προκηρύξει εκλογές το 1920 εν μέσω πολέμου ήταν ολέθρια. Πίστεψε ότι οι επιτυχίες θα του έδιναν άνετη νίκη, αλλά υποτίμησε το βαθύ τραύμα του Εθνικού Διχασμού, με αποτέλεσμα την εκλογική του ήττα.
Από αυτό το σημείο και μετά, η πορεία προς τη Μικρασιατική Καταστροφή (1922) βαρύνει κυρίως τις βασιλικές κυβερνήσεις που ακολούθησαν (κυβέρνηση Δημητρίου Γούναρη), αν και ο Βενιζέλος είχε ανοίξει τον δρόμο για μια επιχείρηση πέρα από τις δυνατότητες της χώρας.
Επίσης, παρά το γεγονός ότι δεν είχε πέσει σφαίρα στη Δυτική Θράκη, η απώλειά της χρεώνεται στον ίδιο τον Βενιζέλο, ο οποίος υπέγραψε τη Συνθήκη της Λωζάνης (1923), υποχωρώντας στις δυτικές πιέσεις.
Η ώριμη επιστροφή (1928-1932): Ρεαλισμός και ανασυγκρότηση
Η επιστροφή του Βενιζέλου στην εξουσία το 1928 βρήκε έναν ώριμο και ρεαλιστή ηγέτη. Αντιλήφθηκε ότι η εποχή των μεγάλων περιπετειών είχε παρέλθει και ακολούθησε μια πολιτική εσωτερικής ανασυγκρότησης και εξωτερικής άμυνας:
- Εκσυγχρονισμός και κοινωνικό κράτος: Έθεσε στόχο τον μετασχηματισμό της Ελλάδας σε σύγχρονο ευρωπαϊκό κράτος, με έμφαση στην αναβάθμιση της οικονομίας, την ενίσχυση των υποδομών και την οργάνωση ενός στοιχειώδους κοινωνικού κράτους.
- Αποκατάσταση προσφύγων: Προχώρησε στην αποκατάσταση των προσφύγων από τη Μικρά Ασία.
- Αμυντική γεωπολιτική: Ακολούθησε καθαρά αμυντική και εσωστρεφή στρατηγική, στρεφόμενος σε καλές σχέσεις με την Τουρκία και τα βόρεια γειτονικά κράτη.
Ακόμη και μετά την αποχώρησή του, έδειξε πολιτική ωριμότητα, στηρίζοντας τον Ιωάννη Μεταξά απέναντι στους κινδύνους που προέκυπταν από τον αναθεωρητισμό της Ιταλίας, αναγνωρίζοντας την ανάγκη για εθνική ενότητα και σοβαρή προετοιμασία.
Χαρίσματα και αδυναμίες
| Χαρίσματα | Αδυναμίες |
| Σπουδαίος ρήτορας: Λόγος μεστός, ικανός να εμπνεύσει και να συσπειρώσει. | Μη στρατιωτικός: Τα μεγαλύτερα λάθη του προέκυψαν σε περιόδους στρατιωτικών κρίσεων (Α' ΠΠ, Μικρά Ασία). |
| Διπλωματική δεξιοτεχνία: Βαθιά γνώση νομικών και διπλωματικών θεμάτων. | Συγκρουσιακή τάση: Το έντονο πάθος του τον οδήγησε στον συγκρουσιακό δρόμο (Εθνικός Διχασμός). |
| Οργανωτική ικανότητα: Κατάφερε να επιφέρει μεταρρυθμίσεις και να εκσυγχρονίσει το κράτος. | Απόλυτη πίστη στις Μεγάλες Δυνάμεις: Η εξάρτηση από ξένες πλάτες (Μεγάλες Δυνάμεις) αποδείχθηκε συχνά ολέθρια, καθώς τα γεωπολιτικά συμφέροντα μεταβάλλονται συνεχώς. |
| Πολιτικός: Άνδρας δράσης, με όραμα και εξωστρεφή πολιτική για γεωπολιτική αναβάθμιση. | Διχογνωμία: Η σύγκρουση με τη στρατιωτική τάξη (π.χ. Μεταξάς) τον απομόνωσε από πολύτιμες στρατηγικές φωνές. |
Ο Βενιζέλος ήταν μια τεράστια μορφή, αλλά όχι αλάνθαστη. Το πρόβλημα της ελληνικής ιστοριογραφίας παραμένει η συνεχιζόμενη θεοποίηση ή μηδενισμός του, κάτι που εμποδίζει την αντικειμενική ανάγνωση της ιστορίας.