Αν ο 20ός αιώνας ήταν ο αιώνας της μαζικής παραγωγής, ο 21ος τείνει να γίνει ο αιώνας της μαζικής σκέψης· όχι όμως της ανθρώπινης, αλλά της τεχνητής. Για πρώτη φορά στην ιστορία, ο άνθρωπος δεν αγωνίζεται απέναντι σε μια ανώτερη φυσική δύναμη, αλλά απέναντι σε μια νοημοσύνη που ο ίδιος κατασκεύασε. Το τίμημα δεν είναι (τουλάχιστον προς το παρόν) η κυριαρχία των μηχανών, αλλά κάτι πιο ύπουλο: η σταδιακή παραίτηση του ανθρώπου από τα πιο ουσιώδη εργαλεία του: τον λόγο και τη σκέψη.
Οι άνθρωποι πάντοτε αναζητούσαν «προθέσεις» στις δυνάμεις γύρω τους: στους θεούς, στην τύχη, στην ιστορία. Η Τεχνητή Νοημοσύνη είναι η πρώτη δύναμη που δεν έχει καμία πρόθεση, αλλά παρ’ όλα αυτά επηρεάζει δραστικά τις δικές μας. Μοντέλα που δεν σκέφτονται πραγματικά, επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε εμείς. Και αυτό είναι το πρώτο φιλοσοφικό παράδοξο: μια νοημοσύνη χωρίς συνείδηση μπορεί να διαμορφώσει την ανθρώπινη συνείδηση περισσότερο από οποιονδήποτε φιλόσοφο.
Όσο πιο συχνά ζητάμε από την Τεχνητή Νοημοσύνη να μας μιλήσει, τόσο λιγότερο μιλάμε εμείς. Όσο περισσότερο την αφήνουμε να συνθέτει επιχειρήματα, τόσο πιο φτωχή γίνεται η εσωτερική μας διεργασία. Αυτό που κινδυνεύουμε να χάσουμε δεν είναι η ικανότητά μας να βρίσκουμε πληροφορίες· αυτό το έχουμε ήδη εκχωρήσει στις μηχανές εδώ και δεκαετίες. Αυτό που απειλείται τώρα είναι η ικανότητα να παράγουμε νόημα. Να παίρνουμε τις εμπειρίες μας, τις μνήμες μας, τις αντιφάσεις μας και να τις μετατρέπουμε σε προσωπική αλήθεια.
Η γλώσσα, που κάποτε ήταν το θεμέλιο της ελευθερίας και της σκέψης, κινδυνεύει να γίνει απλώς ένα εργαλείο επικοινωνίας με μια μηχανή. Όταν αρχίσουμε να γράφουμε «όπως γράφουν τα μοντέλα», τότε δεν έχουμε τεχνητή νοημοσύνη· έχουμε τεχνητή ταυτότητα. Η ομογενοποίηση της έκφρασης οδηγεί αναπόφευκτα στην ομογενοποίηση των ιδεών. Κι αυτό είναι το πραγματικό τέλος της δημιουργικότητας. Δεν θα χρειάζεται πλέον λογοκρισία· η ίδια η ψυχή θα αυτολογοκρίνεται, υιοθετώντας τις εύπεπτες, «καλογυαλισμένες» διατυπώσεις μιας αλγοριθμικής κουλτούρας.
Στο τέλος, η μεγαλύτερη απειλή δεν είναι ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη θα σκέφτεται καλύτερα από εμάς· είναι ότι θα μας πείσει πως δεν χρειάζεται εμείς να σκεφτόμαστε καθόλου. Και όταν ο άνθρωπος παύσει να σκέφτεται, δεν παύει απλώς να είναι δημιουργός. Παύει να είναι ελεύθερος.
Το φιλοσοφικό στοίχημα του αιώνα μας, λοιπόν, δεν είναι να σταματήσουμε την Τεχνητή Νοημοσύνη (αυτό είναι αδύνατο). Το ζήτημα είναι να θυμηθούμε γιατί η σκέψη είναι πράξη βαθιά ανθρώπινη και αναντικατάστατη και να συνειδητοποιήσουμε γιατί οφείλουμε να υπερασπιστούμε την ελευθερία του νου όχι απέναντι σε μια εξεγερμένη μηχανή, αλλά απέναντι στη δική μας ευκολία.
Αποστόλης Ζυμβραγάκης, M.Ed. Φιλόλογος