Τα Δεκεμβριανά (3 Δεκεμβρίου 1944 – 12 Φεβρουαρίου 1945) αποτελούν την πρώτη ένοπλη σύγκρουση στην Ελλάδα μετά την Απελευθέρωση, θέτοντας ουσιαστικά τις βάσεις για τον μετέπειτα Εμφύλιο Πόλεμο (1946-1949). Η Μάχη των Αθηνών έφερε αντιμέτωπες τις δυνάμεις του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ και τις Κυβερνητικές και Βρετανικές Δυνάμεις για τον έλεγχο της χώρας.
Το κενό εξουσίας και η αρχή της κρίσης
Η σύγκρουση πυροδοτήθηκε από το κενό εξουσίας που δημιουργήθηκε με την αποχώρηση των γερμανικών δυνάμεων τον Οκτώβριο του 1944.
- Η διεκδίκηση του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ: Το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, υπό την επιρροή του ΚΚΕ, διέθετε ένα ισχυρό στρατιωτικό σώμα λόγω της Αντίστασης και διεκδικούσε την εξουσία, με στόχο την επιβολή κομμουνιστικού καθεστώτος σοβιετικού τύπου.
- Η αδυναμία των αστικών δυνάμεων: Οι αστικές δυνάμεις, αποδυναμωμένες από τη Δικτατορία Μεταξά και την Κατοχή, ήταν αδύναμες να αντιπαρατεθούν. Η βρετανική συνδρομή κρίθηκε απαραίτητη για την επιβίωση της αστικής δημοκρατίας.
Ναυάγιο στις διαπραγματεύσεις
Στις 18 Οκτωβρίου 1944, η Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας του Γεωργίου Παπανδρέου, στην οποία συμμετείχαν και έξι Υπουργοί του ΕΑΜ, σχηματίστηκε με στόχο την ομαλοποίηση.
Το κρίσιμο ζήτημα ήταν η αποστράτευση των αντιστασιακών οργανώσεων (ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ) έως τις 10 Δεκεμβρίου 1944, όπως αποφασίστηκε σε συνεργασία με τον Βρετανό στρατηγό Σκόμπι.
Το ΚΚΕ θεώρησε την αποστράτευση ως αφαίρεση του ισχυρότερου χαρτιού του. Οι διαπραγματεύσεις ναυάγησαν στις 28 Νοεμβρίου, και την 1η Δεκεμβρίου οι Υπουργοί του ΕΑΜ αποχώρησαν από την κυβέρνηση, σηματοδοτώντας την επικείμενη σύγκρουση.
Η αιματηρή έναρξη: Το συλλαλητήριο της 3ης Δεκεμβρίου
Την Κυριακή 3 Δεκεμβρίου 1944, το ΕΑΜ διοργάνωσε ένα μεγάλο παναθηναϊκό συλλαλητήριο στην Πλατεία Συντάγματος, παρά την κυβερνητική απαγόρευση.
- Ο απολογισμός: Το συλλαλητήριο βάφτηκε στο αίμα, με τον απολογισμό να φτάνει τους 30 νεκρούς και τους 148 τραυματίες, καθώς οι διαδηλωτές δέχθηκαν καταιγισμό πυρών από τις δυνάμεις ασφαλείας.
- Ποιος πυροβόλησε πρώτος; Υπάρχουν τρεις βασικές εκδοχές: βολές από το πλήθος, απρόκλητα πυρά από την αστυνομία ή βρετανική προβοκάτσια. Χρόνια αργότερα, ο Αστυνομικός Διευθυντής Αθηνών, Άγγελος Έβερτ, παραδέχθηκε ότι διέταξε τη βίαιη διάλυση λόγω κινδύνου κατάλυσης του κράτους.
Η μάχη για την Αθήνα
Την επομένη, οι συγκρούσεις γενικεύτηκαν με τη συμμετοχή των στρατιωτικών δυνάμεων του ΕΛΑΣ.
- Δυνάμεις: Ο ΕΛΑΣ αριθμούσε περίπου 20.000 άνδρες και έλεγχε σχεδόν όλη την Αθήνα, εκτός από το κέντρο. Οι κυβερνητικές δυνάμεις υπολογίζονταν σε 10.000 μάχιμους (συμπεριλαμβανομένης της εμπειροπόλεμης 3ης Ορεινής Ταξιαρχίας - Ρίμινι) και υποστηρίζονταν από την 5.000 ανδρών βρετανική δύναμη του υποστράτηγου Σκόμπι.
- Η παρέμβαση Τσόρτσιλ: Ο Βρετανός πρωθυπουργός Ουίνστον Τσόρτσιλ, αποφασισμένος να μη χάσει την Ελλάδα από τη σφαίρα επιρροής του (βάσει της «Συμφωνίας των Ποσοστών» με τον Στάλιν), τηλεγράφησε στον Σκόμπι: «Μη διστάσεις να ενεργήσεις σαν να ήσουν σε κατακτημένη πόλη».
- Σκληρές μάχες: Ιδιαίτερα σκληρές μάχες δόθηκαν στην περιοχή Μακρυγιάννη (έλεγχος του Συντάγματος Χωροφυλακής). Όταν οι Βρετανοί συνειδητοποίησαν τη σοβαρότητα της κατάστασης, ενίσχυσαν τις δυνάμεις τους με μονάδες από το ιταλικό μέτωπο.
Το τέλος και η Συμφωνία της Βάρκιζας
Από τα μέσα Δεκεμβρίου, οι Βρετανοί, χρησιμοποιώντας επίλεκτους στρατιώτες, άρματα μάχης και αεροπορία, άρχισαν να κερδίζουν έδαφος, εκκαθαρίζοντας τις ανατολικές συνοικίες (όπως η Καισαριανή) και το κέντρο (Ομόνοια, Ψυρρή).
- Η επίσκεψη Τσόρτσιλ: Ανήμερα των Χριστουγέννων, ο Τσόρτσιλ επισκέφθηκε την Αθήνα, ζητώντας πολιτική λύση. Αποφασίστηκε να διοριστεί Αντιβασιλέας ο Αρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός (29 Δεκεμβρίου), γεφυρώνοντας το χάσμα φιλομοναρχικών και δημοκρατικών.
- Η ήττα του ΕΑΜ: Στις 5 Ιανουαρίου 1945, οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την Αθήνα.
- Η λήξη: Τα Δεκεμβριανά έληξαν τυπικά με την υπογραφή της Συμφωνίας της Βάρκιζας στις 12 Φεβρουαρίου 1945, όπου το ΕΑΜ ηττήθηκε στρατιωτικά και πολιτικά.