Ο 12ος αιώνας σηματοδοτεί για τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία μια περίοδο έντονης οικονομικής και πολιτικής παρακμής, η οποία γίνεται πλέον ορατή σε κάθε πτυχή της δημόσιας ζωής. Η χρονολογία-σταθμός 1185 θεωρείται από πολλούς ιστορικούς ως το σημείο χωρίς επιστροφή, καθώς τότε ανεβαίνει στην εξουσία η δυναστεία των Αγγέλων. Η δυναστεία αυτή ταυτίστηκε με τις πιο μελανές σελίδες της αυτοκρατορίας, καθώς η ανικανότητα των ηγετών της να διαχειριστούν τις εσωτερικές διαμάχες και τις εξωτερικές απειλές οδήγησε αναπόφευκτα στην καταστροφή του 1204.
Κατά τη διάρκεια αυτής της κρίσιμης περιόδου, η Δύση προετοίμαζε την Τέταρτη Σταυροφορία. Σε αντίθεση με τις πρώτες σταυροφορίες που ήταν κυρίως χερσαίες, αυτή η επιχείρηση βασίστηκε στη ναυτική ισχύ της Βενετίας, η οποία εκείνη την εποχή βρισκόταν σε πλήρη ακμή. Οι Βενετοί, λειτουργώντας με καθαρά πραγματιστικά και οικονομικά κριτήρια, έθεταν τα συμφέροντα της πόλης τους πάνω από το θρησκευτικό συναίσθημα. Η εμπλοκή τους στη σταυροφορία και η συνεργασία τους με τον Πάπα δημιούργησαν μια ισχυρή δύναμη που έψαχνε την κατάλληλη ευκαιρία για να κυριαρχήσει στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η αφορμή για την εκτροπή της σταυροφορίας προς την Κωνσταντινούπολη δόθηκε από τις ίδιες τις βυζαντινές δυναστικές έριδες. Ένα μέλος της οικογένειας των Αγγέλων, αναζητώντας τρόπο να ανατρέψει τον αυτοκράτορα συγγενή του, κάλεσε τους σταυροφόρους να επέμβουν, υποσχόμενος τεράστια χρηματικά ποσά και την ένωση των Εκκλησιών υπό τον Πάπα. Οι σταυροφόροι δέχτηκαν τη δελεαστική πρόταση και το 1203 έφτασαν μπροστά στα τείχη της Βασιλεύουσας. Η πρώτη κατάληψη της πόλης ήταν σχετικά εύκολη λόγω της εσωτερικής υποστήριξης, όμως ο νέος αυτοκράτορας βρέθηκε σύντομα μπροστά σε ένα άδειο δημόσιο ταμείο, αδυνατώντας να τηρήσει τις υποσχέσεις του.
Η αδυναμία πληρωμής των σταυροφόρων οδήγησε σε ένα τελεσίγραφο που κατέληξε στην ολοκληρωτική επίθεση και τη λεηλασία της πόλης το 1204. Η Κωνσταντινούπολη, η πιο λαμπρή και πλούσια πόλη του τότε γνωστού κόσμου, υπέστη μια βαρβαρική καταστροφή που δεν είχε προηγούμενο. Πολύτιμα έργα τέχνης, όπως τα ορειχάλκινα άλογα του Ιπποδρόμου που σήμερα κοσμούν τον Άγιο Μάρκο στη Βενετία, ιερά κειμήλια και αμύθητοι θησαυροί εκλάπησαν ή καταστράφηκαν. Αυτή η πρώτη άλωση δεν ήταν μόνο ένα οικονομικό πλήγμα, αλλά η κομβική στιγμή που προετοίμασε το έδαφος για την οριστική πτώση του 1453, αφήνοντας πίσω της μια αυτοκρατορία που δεν θα ανέκαμπτε ποτέ πλήρως.