Το 1984 του George Orwell αφηγείται την ιστορία του Γουίνστον Σμιθ, ενός απλού υπαλλήλου στο Υπουργείο Αλήθειας, σε ένα ολοκληρωτικό κράτος που ονομάζεται Ωκεανία. Εκεί, το Κόμμα ελέγχει κάθε πτυχή της ζωής: τη σκέψη, τη γλώσσα, τη μνήμη, ακόμα και την ίδια την έννοια της πραγματικότητας. Ο Γουίνστον, βασανισμένος από μια αίσθηση ότι κάτι δεν πάει καλά, επιχειρεί να διασώσει την προσωπική του συνείδηση: γράφει κρυφά ημερολόγιο, ερωτεύεται την Τζούλια και αναζητά την αλήθεια πέρα από την επίσημη προπαγάνδα. Όμως το σύστημα αποδεικνύεται πανίσχυρο. Η εξέγερσή του συντρίβεται και, τελικά, όχι μόνο η πράξη αλλά και η ίδια η σκέψη της αντίστασης εξαλείφεται.
Σε πρώτο επίπεδο, το 1984 είναι μια πολιτική δυστοπία. Σε βαθύτερο όμως φιλοσοφικό επίπεδο, είναι μια διερεύνηση της φύσης της αλήθειας, της εξουσίας και της ανθρώπινης συνείδησης. Το Κόμμα δεν επιδιώκει απλώς να ελέγξει τη συμπεριφορά· επιδιώκει να ελέγξει το τι είναι πραγματικό. Με την παραποίηση της ιστορίας και τη διαρκή αναθεώρηση του παρελθόντος, η αλήθεια μετατρέπεται από αντικειμενική πραγματικότητα σε εργαλείο εξουσίας. Ο Orwell θέτει ένα τρομακτικό ερώτημα: αν δεν υπάρχει κοινή μνήμη και σταθερό παρελθόν, μπορεί να υπάρξει ελευθερία;
Κεντρικό φιλοσοφικό θέμα του έργου είναι η σχέση γλώσσας και σκέψης. Μέσα από τη «Νέα Ομιλία», το καθεστώς μειώνει τις λέξεις, άρα και τις δυνατότητες σκέψης. Η ιδέα είναι βαθιά σωκρατική και σύγχρονη ταυτόχρονα: όρια της γλώσσας σημαίνουν όρια του νου. Αν δεν υπάρχει λέξη για την ελευθερία, η ίδια η έννοια σταδιακά παύει να υπάρχει. Ο Orwell δείχνει ότι η πιο απόλυτη μορφή τυραννίας δεν είναι η σωματική καταπίεση, αλλά η πνευματική ακρωτηρίαση.
Συναφής είναι και η έννοια της Διπλοσκέψης: η ικανότητα να πιστεύεις ταυτόχρονα δύο αντικρουόμενες αλήθειες. Εδώ, ο Orwell αγγίζει τον πυρήνα της ανθρώπινης ψυχολογίας. Το Κόμμα δεν απαιτεί απλώς υπακοή — απαιτεί εσωτερική υποταγή. Η πραγματικότητα δεν διαστρεβλώνεται μόνο εξωτερικά· διαλύεται μέσα στον ίδιο τον νου του ανθρώπου. Πρόκειται για μια φιλοσοφική μελέτη της αυτο-εξαπάτησης και της δύναμης της ιδεολογίας.
Το 1984 πραγματεύεται επίσης το ζήτημα της ατομικότητας. Ο Γουίνστον δεν είναι ένας επαναστάτης-ήρωας με την παραδοσιακή έννοια· είναι ένας εύθραυστος, φοβισμένος άνθρωπος που απλώς θέλει να παραμείνει άνθρωπος. Το ημερολόγιό του, ο έρωτάς του, οι αναμνήσεις του είναι πράξεις αντίστασης απέναντι στην αποπροσωποποίηση. Όμως το έργο καταλήγει σε ένα βαθιά απαισιόδοξο συμπέρασμα: όταν η εξουσία ελέγχει όχι μόνο το σώμα αλλά και τον εσωτερικό κόσμο, η ατομικότητα μπορεί να εξαλειφθεί πλήρως.
Στο επίκεντρο του μυθιστορήματος βρίσκεται και το φιλοσοφικό πρόβλημα της ελευθερίας. Για τον Orwell, η ελευθερία δεν είναι απλώς πολιτικό δικαίωμα· είναι η δυνατότητα να λες ότι δύο και δύο κάνουν τέσσερα. Δηλαδή, να υπερασπίζεσαι την αλήθεια απέναντι στην επιβολή της εξουσίας. Όταν ακόμα και τα μαθηματικά μπορούν να αλλοιωθούν, τότε η πραγματικότητα παύει να αποτελεί έδαφος αντίστασης.
Τελικά, το 1984 δεν είναι απλώς μια προειδοποίηση για τα ολοκληρωτικά καθεστώτα. Είναι μια υπαρξιακή τραγωδία για το τι συμβαίνει όταν ο άνθρωπος χάνει τη μνήμη, τη γλώσσα, την αλήθεια και, τελικά, τον ίδιο του τον εαυτό. Το πιο τρομακτικό στοιχείο του έργου δεν είναι η βία, αλλά το γεγονός ότι η εξουσία κατορθώνει να αναδιαμορφώσει την αγάπη, τον φόβο και την ίδια τη σκέψη.
Ο Orwell μάς υπενθυμίζει ότι η μεγαλύτερη μάχη της ανθρωπότητας δεν είναι μόνο πολιτική, αλλά γνωσιολογική και ηθική: είναι η μάχη για το δικαίωμα να γνωρίζουμε, να θυμόμαστε και να σκεφτόμαστε ελεύθερα.