Η ιστορία του Πάπα Πίου ΙΒ΄ παραμένει ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα ζητήματα της σύγχρονης ιστορίας, με τις απόψεις να διίστανται ανάμεσα σε εκείνους που τον κατηγορούν για ένοχη σιωπή απέναντι στο Ολοκαύτωμα και σε εκείνους που τον θεωρούν έναν από τους πιο δραστήριους προστάτες των Εβραίων κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Πριν ανέβει στον παπικό θρόνο, ο Εουτζένιο Πατσέλι υπηρέτησε ως διπλωμάτης στη Γερμανία, όπου είδε από πρώτο χέρι την άνοδο των Ναζί. Παρά τις επικρίσεις για το κονκορδάτο του 1933, οι υποστηρικτές του επισημαίνουν ότι ο ίδιος είχε εκφράσει έντονη ανησυχία για τον αντισημιτισμό ήδη από τις πρώτες εβδομάδες της εξουσίας του Χίτλερ, χαρακτηρίζοντας τους Ναζί ως «ψευδοπροφήτες με την υπερηφάνεια του Εωσφόρου».
Κατά τη διάρκεια του πολέμου, η στρατηγική του Βατικανού βασίστηκε στην πολιτική ουδετερότητα, μια επιλογή που συχνά παρερμηνεύτηκε ως αδιαφορία. Ωστόσο, η σιωπή του Πίου ΙΒ΄ δεν ήταν απόρροια δειλίας, αλλά μια προσπάθεια να προστατεύσει τους εκατομμύρια Καθολικούς της Ευρώπης και να διατηρήσει ανοιχτούς διαύλους επικοινωνίας για ανθρωπιστική βοήθεια. Ιστορικά στοιχεία δείχνουν ότι η άμεση καταδίκη των ναζιστικών εγκλημάτων, όπως συνέβη στην Ολλανδία, οδηγούσε συχνά σε σκληρότερα αντίποινα και μαζικότερες εκτοπίσεις. Αντίθετα, ο Πάπας επέλεξε μια γλώσσα προσεκτικά διατυπωμένη, η οποία αν και έμμεση, γινόταν πλήρως αντιληπτή από τους Ναζί ως σφοδρή κριτική, οδηγώντας μάλιστα τον Χίτλερ να εξετάσει το ενδεχόμενο εισβολής στο Βατικανό και απαγωγής του ποντίφικα.
Πέρα από τα λόγια, οι πράξεις του Πίου ΙΒ΄ είχαν άμεσο αντίκτυπο στη σωτηρία χιλιάδων ανθρώπων. Όταν ξεκίνησαν οι εκτοπίσεις των Εβραίων της Ρώμης το 1943, ο Πάπας διέταξε όλα τα καθολικά ιδρύματα, τα μοναστήρια και τις παπικές ιδιοκτησίες να ανοίξουν τις πόρτες τους. Υπολογίζεται ότι περισσότεροι από 5.000 Εβραίοι της πόλης βρήκαν καταφύγιο στην Εκκλησία, με εκατοντάδες από αυτούς να φιλοξενούνται ακόμη και στην προσωπική θερινή κατοικία του Πάπα στο Καστέλ Γκαντόλφο. Παράλληλα, οι παπικοί νούντσιοι σε όλη την Ευρώπη, ενεργώντας υπό τις εντολές του, κατάφεραν να σώσουν δεκάδες χιλιάδες ζωές στην Ουγγαρία, τη Γαλλία και τη Σλοβακία, εξασφαλίζοντας πλαστά έγγραφα και οικονομική υποστήριξη.
Μετά τον πόλεμο, προσωπικότητες όπως ο Άλμπερτ Αϊνστάιν και η Γκόλντα Μέιρ εξήραν τη στάση της Καθολικής Εκκλησίας και του Πίου ΙΒ΄, αναγνωρίζοντας ότι ήταν η μόνη φωνή που υψώθηκε με συνέπεια απέναντι στον ναζισμό. Η αρνητική φήμη του «Πάπα του Χίτλερ» άρχισε να καλλιεργείται κυρίως κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου μέσω της σοβιετικής προπαγάνδας, η οποία στόχευε στην αποδυνάμωση της επιρροής του Βατικανού στις κομμουνιστικές χώρες. Η ιστορία του Πίου ΙΒ΄ μας υπενθυμίζει ότι η αλήθεια είναι συχνά πιο περίπλοκη από τους τίτλους των βιβλίων, καθώς η δράση του, αν και αθόρυβη, κατάφερε να φωτίσει τις πιο σκοτεινές στιγμές της ανθρώπινης ιστορίας.