Για 70.000 χρόνια, ο άνθρωπος κυριαρχεί στον πλανήτη χάρη σε ένα μοναδικό χαρακτηριστικό: την ικανότητά του να συνεργάζεται ευέλικτα σε μεγάλους αριθμούς. Για να το πετύχει αυτό, δημιούργησε φαντασιακές πραγματικότητες. Το χρήμα, τα κράτη, οι νόμοι και τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν υπάρχουν στη φύση. Δεν θα βρεις την «ιερότητα της ζωής» γραμμένη σε μια αλυσίδα DNA, ούτε θα τη δεις στο μικροσκόπιο. Είναι μια ιστορία που συμφωνήσαμε όλοι να πιστέψουμε για να μην αλληλοεξοντωθούμε.
Τα γεγονότα της τελευταίας εβδομάδας στην Ελλάδα, στην Πάτρα και τις Σέρρες, μας υπενθυμίζουν με τον πιο ωμό τρόπο πόσο εύθραυστη είναι αυτή η ιστορία.
Σε ένα βιολογικό επίπεδο, ο 30χρονος στην Πάτρα και ο 17χρονος στις Σέρρες δεν έπεσαν θύματα κάποιου μεγάλου ιδεολογικού πολέμου. Έπεσαν θύματα ενός εξελικτικού μηχανισμού που πλέον δυσλειτουργεί. Στη σαβάνα της Ανατολικής Αφρικής, πριν από 50.000 χρόνια, αν κάποιος σε έσπρωχνε ή απειλούσε το κοινωνικό σου status μέσα στη φυλή, η βίαιη αντίδραση ήταν συχνά ζήτημα επιβίωσης. Ο εγκέφαλός μας είναι ακόμα «καλωδιωμένος» για εκείνη την εποχή.
Σήμερα, όμως, ζούμε σε ένα περιβάλλον γεμάτο τεχνητά ερεθίσματα, δυνατές μουσικές, αλκοόλ και ψηφιακές παρεξηγήσεις. Ο παλαιολιθικός εγκέφαλος των δραστών, πλημμυρισμένος από ντοπαμίνη και κορτιζόλη, ερμήνευσε ένα τυχαίο σκούντημα ή ένα μήνυμα στο κινητό ως θανάσιμη απειλή. Το «λογισμικό» του πολιτισμού —αυτό που μας λέει ότι η ανθρώπινη ζωή είναι ανεκτίμητη— κατέρρευσε σε κλάσματα δευτερολέπτου. Επικράτησε το «hardware» του θηλαστικού.
Το πιο σοκαριστικό στοιχείο δεν είναι ο θάνατος αυτός καθαυτόν —οι άνθρωποι πάντα σκότωναν— αλλά η ασυμμετρία μεταξύ της αιτίας και του αποτελέσματος. Στον Μεσαίωνα, οι άνθρωποι σκότωναν για τον Θεό ή τον Βασιλιά. Στον 20ό αιώνα για τον Κομμουνισμό ή τον Φασισμό. Στην Ελλάδα του 2026, ένας άνθρωπος πεθαίνει για μια «στραβή ματιά» σε ένα κλαμπ ή για μια ερωτική αντιζηλία μέσω chat.
Αυτό φανερώνει μια βαθιά κρίση νοήματος. Όταν η ζωή δεν έχει ενταχθεί σε ένα ευρύτερο αφήγημα νοήματος, τότε το «Εγώ» γίνεται το κέντρο του σύμπαντος. Η παραμικρή προσβολή του «Εγώ» (ένα σπρώξιμο, μια κουβέντα) ισοδυναμεί με σύμπαντική καταστροφή που πρέπει να τιμωρηθεί με αίμα. Η ανθρώπινη ζωή έχει απαξιωθεί επειδή έχει υπερτιμηθεί ναρκισσιστικά η ατομική εικόνα.
Ζούμε σε μια εποχή που έχουμε θεοποιήσει την πληροφορία και την ταχύτητα, αλλά έχουμε χάσει τη σοφία. Οι δράστες, είτε είναι μπράβοι της νύχτας είτε έφηβοι μαθητές, λειτουργούν ως κακοπρογραμματισμένοι αλγόριθμοι: Ερέθισμα -> Αντίδραση -> Εκτέλεση. Δεν υπάρχει ο ενδιάμεσος χώρος του αναστοχασμού.
Το τραγικό δίδαγμα από την Πάτρα και τις Σέρρες είναι ότι ο πολιτισμός μας είναι ένα λεπτό βερνίκι. Κάτω από αυτό, είμαστε ακόμη χιμπατζήδες που παλεύουν για κυριαρχία, απλώς τώρα φοράμε ρούχα και κρατάμε smartphones. Η αξία της ζωής δεν είναι δεδομένη· είναι μια καθημερινή άσκηση πίστης σε μια κοινή ιστορία. Κι όταν σταματάμε να διδάσκουμε ή να πιστεύουμε σε αυτή την ιστορία, το μόνο που μένει είναι η βιολογία. Και η βιολογία, όπως είδαμε, είναι αμείλικτη.
Αποστόλης Ζυμβραγάκης, Φιλόλογος M.Ed., Συγγραφέας