Στα τέλη του 19ου αιώνα, το 1896, η Λιβαδειά υποδέχτηκε ένα παιδί που έμελλε να αλλάξει τον χάρτη της ελληνικής ιατρικής και να βρεθεί στο επίκεντρο των πιο θυελλωδών πολιτικών εξελίξεων της χώρας. Ο Πέτρος Κόκκαλης, γιος του Αραχωβίτη γυμνασιάρχη Σωκράτη Κόκκαλη και της Πολυξένης Νάκου, γεννήθηκε σε μια εποχή μεγάλων προσδοκιών και ιστορικών αναταράξεων. Η οικογένειά του αναγκάστηκε να ταξιδέψει με κάρο από την Κόρινθο στη Λιβαδειά για τη γέννηση, καθώς ο πατέρας του βρισκόταν σε δυσμενή μετάθεση λόγω των αντιβασιλικών του φρονημάτων.
Η γέννησή του συνέπεσε με τρία γεγονότα παγκόσμιας εμβέλειας που λειτούργησαν ως οιωνοί για το μέλλον του. Το 1896 ήταν το έτος της αναβίωσης των Ολυμπιακών Αγώνων στην Αθήνα, μια στιγμή εθνικής ανάτασης που γρήγορα όμως επισκιάστηκε από τον «ατυχή» πόλεμο του 1897. Την ίδια περίοδο, στην ιατρική κοινότητα συνέβαινε ένα θαύμα: ο Ludwig Rehn πραγματοποιούσε την πρώτη επιτυχημένη επέμβαση στην ανθρώπινη καρδιά στη Φρανκφούρτη, καταρρίπτοντας το δόγμα αιώνων ότι η καρδιά είναι απρόσιτη για τον χειρουργό. Τέλος, η επίσκεψη του Γάλλου πολιτικού και ιατρού Ζωρζ Κλεμανσώ στην Αράχωβα σφράγισε τον πολιτισμικό ορίζοντα της περιοχής με την οποία ο Πέτρος Κόκκαλης θα ταυτιζόταν ισόβια.
Οι Ρίζες στην Αράχωβα και η Κληρονομιά του Αγώνα
Αν και γεννήθηκε στη Λιβαδειά, ο Πέτρος Κόκκαλης αυτοπροσδιοριζόταν πάντα ως Αραχωβίτης. Η οικογένειά του είχε βαθιές ρίζες στον Παρνασσό, με γενάρχη τον Λουκά Κόκκαλη, έναν ισχυρό προεστώτα που θυσίασε την περιουσία του στον Αγώνα του 1821. Ο Λουκάς Κόκκαλης υπήρξε προσωπικός φίλος του Χριστόφορου Περραιβού και του Ιωάννη Μαμούρη, αφήνοντας πίσω του μια παρακαταθήκη τιμής και αρετής. Αυτή η ορεσίβια υπερηφάνεια και η παράδοση της κοινωνικής προσφοράς πέρασαν στο DNA του Πέτρου, επηρεάζοντας τις μελλοντικές ριζοσπαστικές του επιλογές.
Η επιλογή του να σπουδάσει ιατρική δεν ήταν τυχαία. Στο στενό οικογενειακό του περιβάλλον υπήρχαν ήδη διαπρεπείς επιστήμονες και καθηγητές πανεπιστημίου. Ο πατέρας του, Σωκράτης, ενθάρρυνε αυτή την κλίση, θεωρώντας ότι το ιατρικό λειτούργημα θα του προσέφερε το κύρος και την οικονομική ασφάλεια που άρμοζε σε έναν ευπατρίδη. Έτσι, μετά από δύο χρόνια φοίτησης στην Αθήνα, ο νεαρός Πέτρος άνοιξε τα φτερά του για τα μεγάλα πανεπιστημιακά κέντρα της Ευρώπης.
Η Ευρωπαϊκή Μαθητεία δίπλα σε Νομπελίστες
Η πορεία του στην Κεντρική Ευρώπη ήταν θριαμβευτική. Στο Βερολίνο, υπό την προστασία του κορυφαίου φυσικού Max Planck, μαθήτευσε δίπλα σε «ιερά τέρατα» της ιατρικής όπως ο August Bier και ο August von Wassermann. Η δίψα του για γνώση τον οδήγησε στη Ζυρίχη και αργότερα στη Βέρνη, όπου εργάστηκε κοντά στον νομπελίστα Theodor Kocher, τον πρωτοπόρο της χειρουργικής του θυρεοειδούς.
Κατά τη διάρκεια του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, ο Κόκκαλης συνέχισε να εξελίσσεται, αποκτώντας πολύτιμη εμπειρία στη χειρουργική αντιμετώπιση της φυματίωσης. Η μαθητεία του δίπλα στον Ferdinand Sauerbruch στο Μόναχο τον κατέστησε έναν από τους πλέον εξειδικευμένους χειρουργούς θώρακος στην Ευρώπη. Όταν επέστρεψε στην Ελλάδα το 1928, έφερε μαζί του καινοτόμες τεχνικές που η χώρα δεν είχε ξαναδεί, κερδίζοντας αμέσως τον σεβασμό της αθηναϊκής κοινωνίας και της ακαδημαϊκής κοινότητας.
Η Άνοδος στο Πανεπιστήμιο και οι Ιατρικές Πρωτοπορίες
Η καριέρα του στην Αθήνα υπήρξε αλματώδης. Διορίστηκε διευθυντής στο νοσοκομείο «Ελπίς» και γρήγορα εξελέγη καθηγητής στην Ιατρική Σχολή. Παρά τις πολιτικές αναταράξεις της εποχής, η αξία του ήταν τέτοια που η ανάδειξή του στην έδρα της Χειρουργικής θεωρήθηκε αυτονόητη. Ο Πέτρος Κόκκαλης δεν ήταν απλώς ένας επιδέξιος χειρουργός· ήταν ο άνθρωπος που εισήγαγε στην Ελλάδα τη θωρακοχειρουργική, την καρδιοχειρουργική, την αγγειοχειρουργική και τη νευροχειρουργική.
Μαζί με άλλους κορυφαίους συναδέλφους του, εξέδωσε το μνημειώδες σύγγραμμα «Χειρουργική των Οκτώ», το οποίο αποτέλεσε το ευαγγέλιο για γενιές φοιτητών ιατρικής. Στην προσωπική του ζωή, ο γάμος του με τη Νίκη Κουλέτση το 1938 συμπλήρωσε την εικόνα ενός επιτυχημένου επιστήμονα που βρισκόταν στο απόγειο της δόξας του, θεραπεύοντας από απλούς πολίτες στα «Λαϊκά Ιατρεία» μέχρι μέλη της βασιλικής οικογένειας.
Από το Χειρουργείο στην Αντίσταση και το Βουνό
Η κήρυξη του πολέμου το 1940 άλλαξε τα πάντα. Ο Κόκκαλης παρουσιάστηκε εθελοντικά και υπηρέτησε ως σύμβουλος αρχίατρος στο μέτωπο της Ηπείρου. Με την έναρξη της Κατοχής, η άρνησή του να συνεργαστεί με τις ιταλικές και γερμανικές αρχές σηματοδότησε την αρχή της πολιτικής του μεταστροφής. Η σύγκρουσή του με το δοσιλογικό καθεστώς οδήγησε στην αποπομπή του από το Πανεπιστήμιο το 1942, γεγονός που προκάλεσε βαθύ ρήγμα στον ιατρικό κόσμο της Αθήνας.
Αν και αρχικά κινήθηκε στον χώρο της φιλελεύθερης «Σοσιαλιστικής Ένωσης», οι συνθήκες της Κατοχής και η αποτυχία διαφυγής του στη Μέση Ανατολή τον έφεραν σε επαφή με το ΕΑΜ. Τον Απρίλιο του 1944, ο διαπρεπής καθηγητής πήρε τη μεγάλη απόφαση: ανέβηκε στο βουνό και εντάχθηκε στην Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης (ΠΕΕΑ), τη γνωστή «Κυβέρνηση του Βουνού». Εκεί, ανέλαβε τη γραμματεία Κοινωνικής Πρόνοιας και Παιδείας, θέτοντας την επιστημονική του συγκρότηση στην υπηρεσία της Αντίστασης.
Αυτή η πορεία από τα σαλόνια της Αθήνας και τα χειρουργεία της Ζυρίχης στα λασπωμένα μονοπάτια της Ευρυτανίας αποτελεί μία από τις πιο συναρπαστικές μεταμορφώσεις στην ιστορία της νεότερης Ελλάδας. Ο Πέτρος Κόκκαλης επέλεξε να εγκαταλείψει την ασφάλεια της καριέρας του για να ακολουθήσει τις ιδέες του, συνδέοντας αμετάκλητα το όνομά του με τους αγώνες του λαού για ελευθερία και κοινωνική δικαιοσύνη.