Ο Επιτάφιος Λόγος του Περικλή, όπως τον κατέγραψε ο Θουκυδίδης, δεν είναι ένας απλός επικήδειος. Είναι ένα πολιτικό μανιφέστο· ένα εγχειρίδιο δημοκρατίας που γράφτηκε σε μια στιγμή κρίσης. Το 431 π.Χ., στον πρώτο χρόνο του Πελοποννησιακού Πολέμου, η Αθήνα θάβει τους νεκρούς της. Και αντί ο Περικλής να περιοριστεί στον θρήνο, επιλέγει να μιλήσει για την ίδια την πόλη — για το πολίτευμα, τις αξίες και τον τρόπο ζωής της.
Ορίζει τη δημοκρατία ως ένα σύστημα όπου η εξουσία ανήκει στους πολλούς και όχι στους λίγους. Όλοι είναι ίσοι απέναντι στον νόμο. Όμως η ισότητα δεν σημαίνει ισοπέδωση. Τα αξιώματα δίνονται με βάση την αξία, όχι την καταγωγή ή τον πλούτο. Η φτώχεια δεν είναι ντροπή· ντροπή είναι να μη θέλεις να προσφέρεις.
Η συμμετοχή στα κοινά δεν είναι επιλογή πολυτελείας. Είναι καθήκον. Για τους Αθηναίους, όποιος δεν ασχολείται με τα δημόσια πράγματα δεν θεωρείται απλώς ήσυχος — θεωρείται άχρηστος. Η δημοκρατία απαιτεί ενεργούς πολίτες.
Ταυτόχρονα, η Αθήνα είναι μια κοινωνία ελευθερίας. Οι πολίτες ζουν χωρίς καχυποψία, χωρίς ασφυκτικό έλεγχο στην ιδιωτική τους ζωή. Υπακούν στους νόμους όχι από φόβο, αλλά από σεβασμό — τόσο στους γραπτούς νόμους όσο και στους άγραφους κανόνες τιμής και ντροπής που συγκρατούν την κοινωνία.
Και πέρα από την πολιτική οργάνωση, υπάρχει η παιδεία. «Φιλοκαλοῦμέν τε γὰρ μετ’ εὐτελείας καὶ φιλοσοφοῦμεν ἄνευ μαλακίας». Αγαπούν το ωραίο χωρίς υπερβολή και καλλιεργούν το πνεύμα χωρίς να γίνονται αδύναμοι στη δράση. Ο πολιτισμός δεν τους απομακρύνει από την ανδρεία — τους την ενισχύει.
Σε αντίθεση με κλειστά και αυστηρά καθεστώτα, η Αθήνα είναι ανοιχτή πόλη. Δεν φοβάται τη διαφάνεια. Δεν χρειάζεται μυστικότητα για να επιβιώσει. Η δύναμή της προέρχεται από τον ελεύθερο και καλλιεργημένο πολίτη.
Και όταν έρχεται η ώρα της θυσίας, αυτή αποκτά νόημα. Οι νεκροί τιμώνται γιατί υπερασπίστηκαν μια πόλη που αξίζει. Η μνήμη τους δεν περιορίζεται σε έναν τάφο· «ανδρών επιφανών πάσα γη τάφος». Η δόξα τους ζει στις ψυχές των ανθρώπων.
Τι μας διδάσκει σήμερα ο Επιτάφιος;
Ότι η δημοκρατία δεν είναι δεδομένη. Χρειάζεται συμμετοχή. Χρειάζεται αξιοκρατία. Χρειάζεται πολίτες που αγαπούν την πόλη τους περισσότερο από την ιδιωτική τους άνεση.
Στον 21ο αιώνα, όπου η πολιτική αδιαφορία και ο κυνισμός απειλούν τη δημόσια ζωή, ο Επιτάφιος λειτουργεί ως υπενθύμιση: η ευτυχία απαιτεί ελευθερία και η ελευθερία απαιτεί ανδρεία.
Η σκυτάλη περνά σε εμάς. Το ερώτημα είναι αν θα σταθούμε αντάξιοι της.