Αν υπάρχει ένα ποίημα που μιλά για τη ζωή χωρίς να χρησιμοποιεί ποτέ τη λέξη «ζωή», αυτό είναι η «Ιθάκη» του Κωνσταντίνου Καβάφη.
«Σα βγεις στον πηγαιμό για την Ιθάκη,
να εύχεσαι να ’ναι μακρύς ο δρόμος…»
Από τον πρώτο κιόλας στίχο καταλαβαίνουμε κάτι ουσιαστικό: δεν πρόκειται για ένα ταξίδι επιστροφής, όπως του Οδυσσέα. Είναι ταξίδι πηγαιμού. Δεν γυρίζεις κάπου∙ ξεκινάς. Η Ιθάκη εδώ δεν είναι πατρίδα. Είναι προορισμός. Είναι ο στόχος που θέτεις στη ζωή σου.
Το ποίημα είναι διδακτικό και γραμμένο σε δεύτερο πρόσωπο. «Να εύχεσαι…», «μη φοβάσαι…», «να μάθεις…». Ο Καβάφης δεν μιλά γενικά. Μιλά σε εσένα. Η χρήση του δεύτερου προσώπου δημιουργεί μια αίσθηση προσωπικής παραίνεσης. Σαν να σου λέει: αυτό αφορά τη δική σου ζωή.
Και τι σου λέει; Πρώτα απ’ όλα, να μη βιάζεσαι. Να εύχεσαι ο δρόμος να είναι μακρύς, γεμάτος περιπέτειες και γνώσεις. Το ταξίδι ταυτίζεται με τη ζωή. Αν είναι σύντομο, θα είναι φτωχό. Αν είναι μακρύ, θα είναι πλούσιο σε εμπειρίες.
Οι Λαιστρυγόνες, οι Κύκλωπες, ο θυμωμένος Ποσειδώνας – τα τέρατα της Οδύσσειας – εδώ αποκτούν συμβολική σημασία. Δεν είναι εξωτερικοί κίνδυνοι. Είναι οι φόβοι μας, οι ανασφάλειές μας, οι εσωτερικές μας υπερβολές. «Δεν θα συναντήσεις, αν δεν τους κουβανείς μες στην ψυχή σου». Ο μεγαλύτερος εχθρός δεν είναι ο κόσμος. Είναι ο τρόπος που τον φανταζόμαστε.
Γι’ αυτό ο ποιητής επιμένει: κράτα τη σκέψη σου υψηλή. Μη σπαταλάς το πνεύμα σου σε μικρότητες. Αν καλλιεργείς το μυαλό και την ψυχή σου, κανένα εμπόδιο δεν θα φανεί ανυπέρβλητο.
Στη συνέχεια, το ποίημα γεμίζει εικόνες: καλοκαιρινά πρωινά, καινούργια λιμάνια, φοινικικά εμπορεία, σεντέφια, κοράλλια, κεχριμπάρια, έβενους, «ηδονικά μυρωδικά». Όλα αυτά δεν είναι απλώς εξωτικά στολίδια. Είναι σύμβολα εμπειριών. Η γνωριμία με άλλους πολιτισμούς. Η πνευματική καλλιέργεια. Ο έρωτας. Η απόλαυση. Η γνώση.
«Σε πόλεις Αιγυπτιακές πολλές να πας,
να μάθεις και να μάθεις απ’ τους σπουδασμένους.»
Η γνώση για τον Καβάφη είναι το ύψιστο απόκτημα. Όχι ο πλούτος της Ιθάκης, αλλά ο πλούτος που αποκτάς στον δρόμο.
Κι όμως, η Ιθάκη παραμένει απαραίτητη. «Πάντα στον νου σου να ’χεις την Ιθάκη». Ο στόχος πρέπει να υπάρχει. Χωρίς αυτόν δεν ξεκινάς ποτέ. Η Ιθάκη είναι το κίνητρο. Είναι το όνειρο που σε βγάζει από το λιμάνι.
Αλλά όταν φτάσεις; Μη περιμένεις να σου δώσει πλούτη. Θα φτάσεις ήδη πλούσιος. Αν τη βρεις «πτωχική», δεν σε γέλασε. Σου έδωσε το ωραίο ταξίδι. Χωρίς αυτήν, δεν θα είχες ζήσει τίποτα από όλα όσα έζησες.
Και τότε καταλαβαίνεις κάτι βαθύτερο: δεν υπάρχει μόνο μία Ιθάκη. Υπάρχουν πολλές. Κάθε στόχος που θέτεις, κάθε όνειρο που κυνηγάς, είναι μια νέα Ιθάκη. Και κάθε φορά που φτάνεις, έχεις ήδη μεταμορφωθεί.
Η Ιθάκη, τελικά, δεν είναι ο τόπος. Είναι η αφορμή. Δεν είναι το τέλος. Είναι η αρχή του ταξιδιού. Και η αληθινή σοφία δεν βρίσκεται στην άφιξη, αλλά στη διαδρομή.