«Προσοχή, προσοχή. Εδώ βουλευτής Λαμπράκης. Καταγγέλλω ότι υπάρχει σχέδιο δολοφονίας μου». Με αυτά τα συγκλονιστικά λόγια, ο Γρηγόρης Λαμπράκης προσπάθησε να προειδοποιήσει την κοινή γνώμη και τις αρχές στη Θεσσαλονίκη, το μεσημέρι της 22ας Μαΐου 1963. Ο βουλευτής της ΕΔΑ, γιατρός και ειρηνιστής, είχε βρεθεί στην πόλη για να μιλήσει σε εκδήλωση για τη διεθνή ύφεση, όμως το κλίμα ήταν ήδη πολεμικό. Παρακρατικές ομάδες «αγανακτισμένων πολιτών» είχαν κυκλώσει τον χώρο, ενώ η αστυνομία παρέμενε προκλητικά απαθής μπροστά στους προπηλακισμούς.
Η επίθεση σημειώθηκε όταν ο Λαμπράκης αποφάσισε να αποχωρήσει από την αίθουσα μαζί με μέλη της Επιτροπής Ειρήνης. Τότε, ένα τρίκυκλο εμφανίστηκε από το πουθενά και έπεσε πάνω στην ομάδα. Ένας άνδρας στην καρότσα κατάφερε ένα μοιραίο χτύπημα με λοστό στο κεφάλι του βουλευτή. Ο Λαμπράκης μεταφέρθηκε σε κωματώδη κατάσταση στο νοσοκομείο, όπου άφησε την τελευταία του πνοή λίγες ημέρες αργότερα. Αυτό που οι αρχές προσπάθησαν αρχικά να παρουσιάσουν ως ένα «τραγικό τροχαίο ατύχημα», αποδείχθηκε σύντομα μια στυγνή πολιτική δολοφονία.
Το Προφίλ των Αυτουργών και το Παρακρατικό Δίκτυο
Οι άνθρωποι πάνω στο τρίκυκλο δεν ήταν τυχαίοι. Ο Εμμανουήλ Εμμανουηλίδης, με βαρύ ποινικό μητρώο, και ο οδηγός Σπύρος Γκοτζαμάνης, μέλος του υποκόσμου, ανήκαν στην παρακρατική οργάνωση του Ξενοφώντα Γιοσμά. Ο Γιοσμάς υπήρξε διαβόητος συνεργάτης των Ναζί στην Κατοχή και «Υπουργός Προπαγάνδας» της εξόριστης δωσιλογικής κυβέρνησης στη Βιέννη. Αν και είχε καταδικαστεί σε θάνατο για τη δράση του, η ποινή του δεν εκτελέστηκε ποτέ, επιτρέποντάς του να στήσει ομάδες κρούσης κατά των δημοκρατικών πολιτών.
Ο Λαμπράκης αποτελούσε τον ιδανικό στόχο για το τότε παρακράτος. Ήταν μια γοητευτική προσωπικότητα, ανεξάρτητος, διακεκριμένος αθλητής και γιατρός με τεράστια κοινωνική προσφορά. Η διεθνής του φήμη και η αυξανόμενη επιρροή της Αριστεράς τον έφεραν στην κορυφή της λίστας των «προγραμμένων». Το σχέδιο της εξόντωσής του είχε υφανθεί με τη συνεργασία παρακρατικών και στελεχών της Χωροφυλακής, οι οποίοι πίστευαν ότι το έγκλημα θα έμενε ατιμώρητο.
Ο «Τίγρης» και ο Απρόβλεπτος Παράγοντας
Η σκευωρία του «τροχαίου» κατέρρευσε χάρη στην αστραπιαία παρέμβαση ενός περαστικού. Ο Μανώλης Χατζηαποστόλου, γνωστός ως «Τίγρης», παλιός σαλταδόρος της Κατοχής, πήδηξε πάνω στην κινούμενη καρότσα του τρικύκλου την ώρα που αυτό απομακρυνόταν. Μετά από μια άγρια μάχη σώμα με σώμα, κατάφερε να ακινητοποιήσει τον Εμμανουηλίδη. Η εμπειρία του από τα γερμανικά καμιόνια στην Κατοχή αποδείχθηκε καθοριστική για την αποκάλυψη των δραστών.
Παράλληλα, ένας απλός τροχονόμος, που δεν γνώριζε το παρακρατικό σχέδιο, έκανε το καθήκον του και συνέλαβε τους δύο επιβαίνοντες στη γωνία Τσιμισκή και Καρόλου Ντηλ. Παρά τις αφόρητες πιέσεις που δέχτηκε αργότερα για να αλλάξει την κατάθεσή του και να μιλήσει για ατύχημα, ο ίδιος επέμεινε στην αλήθεια, γεγονός που του στοίχισε μια δυσμενή μετάθεση, αλλά του χάρισε μια θέση στην πλευρά της έντιμης ιστορίας.
Η Δικαίωση και η Ιστορική Παρακαταθήκη
Η αποκάλυψη της αλήθειας δεν θα ήταν δυνατή χωρίς την επιμονή του ανακριτή Χρήστου Σαρτζετάκη και το θάρρος τριών δημοσιογράφων —του Γιώργου Μπέρτσου, του Γιάννη Βούλτεψη και του Γιώργου Ρωμαίου— οι οποίοι διεξήγαγαν τη δική τους έρευνα όταν η αστυνομία κωλυσιεργούσε. Η δίκη που ακολούθησε έφερε στο φως το «σύμφυρμα» των δωσίλογων και των κακοποιών που εμφανίζονταν ως προστάτες της έννομης τάξης.
Σήμερα, η μνήμη του Γρηγόρη Λαμπράκη παραμένει ζωντανή ως σύμβολο του αγώνα για την ειρήνη και τη δημοκρατία. Χάρη στην τόλμη μεμονωμένων ανθρώπων που αρνήθηκαν να σιωπήσουν, η δολοφονία του δεν θάφτηκε στη λήθη. Η ιστορία του μας διδάσκει ότι ακόμα και στις πιο σκοτεινές περιόδους, η ατομική ακεραιότητα και το καθήκον μπορούν να ανατρέψουν τα πιο καλοστημένα εγκλήματα.