«Δεν μπορώ να πω με σιγουριά, φίλοι Αθηναίοι, πώς έχετε επηρεαστεί από τα λόγια των κατηγόρων μου. Αυτό που γνωρίζω με βεβαιότητα είναι ότι μίλησαν τόσο πειστικά, ώστε κατάφεραν σχεδόν να με κάνουν να ξεχάσω ποιος ήμουν…». Με αυτά τα λόγια ξεκινά η απολογία του Σωκράτη στην περίφημη δίκη του το 399 π.Χ., στην καρδιά της αρχαίας Αθήνας. Ο 70χρονος φιλόσοφος, ξυπόλυτος και ντυμένος με φθαρμένο μανδύα, στέκεται μπροστά σε εκατοντάδες ενόρκους στην Αγορά, το κέντρο της πόλης. Παρά την εχθρική ατμόσφαιρα και τις καχύποπτες ματιές προς την ιδιαίτερη εμφάνισή του – τα πεταχτά μάτια, τη μικρή μύτη, το φαλακρό κεφάλι και τα προεξέχοντα χείλη –, μιλά με υπερηφάνεια και αυτοπεποίθηση.
Οι κατηγορίες εναντίον του ήταν σοβαρές και οδήγησαν στη θανατική ποινή. Ο ιδρυτής της δυτικής φιλοσοφίας κατηγορήθηκε για άρνηση της επίσημης θρησκείας του κράτους και ασέβεια προς τους θεούς, καθώς απέρριπτε τον ανθρωπομορφισμό τους και την ιδέα ότι μπορούσαν να διαπράττουν κακές πράξεις. Επίσης, του χρεώθηκε η λατρεία «καινών δαιμονίων», δηλαδή ενός εσωτερικού «δαιμονίου» – μιας φωνής που τον καθοδηγούσε και θεωρήθηκε νέα, ψευδής θεότητα. Τέλος, κατηγορήθηκε για διαφθορά των νέων μέσω της ανατρεπτικής διδασκαλίας του.
Η δίκη διεξήχθη στην Ηλιαία, το ανώτατο δικαστήριο, ενώπιον 500 συν ενός ενόρκων, κληρωμένων Αθηναίων ανδρών. Παρά την πιθανή καταδίκη, ο Σωκράτης είχε τη δυνατότητα να αποφύγει τον θάνατο. Θα μπορούσε να προτείνει εναλλακτική ποινή, όπως εξορία ή πρόστιμο, ή ακόμη και να δραπετεύσει αργότερα από τη φυλακή, όπως πρότειναν φίλοι και μαθητές του. Ωστόσο, επέλεξε συνειδητά να μην το κάνει, προτιμώντας να εκτελεστεί πίνοντας κώνειο, το δηλητήριο από το γνωστό φυτό.
Η ιστορία αυτή και το βαθύ σκεπτικό πίσω από την απόφαση του Σωκράτη αναλύονται λεπτομερώς στο νέο βιβλίο «Πώς να σκέφτεσαι σαν τον Σωκράτη – Η αρχαία φιλοσοφία ως τρόπος ζωής στον σύγχρονο κόσμο», που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Key Books. Συγγραφέας είναι ο Donald J. Robertson, Σκωτσέζος ψυχοθεραπευτής γνωσιακής-συμπεριφορικής προσέγγισης με σπουδές στη φιλοσοφία, ο οποίος συνδυάζει την αρχαία σοφία με σύγχρονες ψυχολογικές τεχνικές και επισκέπτεται συχνά την Ελλάδα.
Ο Robertson θέτει ένα ισχυρό ερώτημα: Φανταστείτε ότι βρίσκεστε στη θέση του Σωκράτη, αντιμέτωποι με τον θάνατο. Τι θα είχε μεγαλύτερη σημασία για εσάς; Τι θα θέλατε να αντιπροσωπεύει η ζωή σας; Στις τελευταίες στιγμές, τι αναπολείτε ως το πιο σημαντικό; Ο χρόνος, το πολυτιμότερο αγαθό μας, πού επενδύθηκε; Αυτές οι ερωτήσεις αποκαλύπτουν τις πραγματικές προτεραιότητες.
Ο συγγραφέας εξετάζει πώς πράγματα όπως ο πλούτος χάνουν κάθε αξία μπροστά στον θάνατο – ένα εκατομμύριο δολάρια στον λογαριασμό δεν σημαίνουν τίποτα όταν ο χρόνος τελειώνει. Το ίδιο ισχύει για τη φήμη, ακόμη και με εκατομμύρια followers στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης: αν δεν χρησιμοποιήθηκε για καλό σκοπό, ποια η χρησιμότητά της; Ακόμη και η γνώση, αν δεν εφαρμοστεί με σύνεση, μπορεί να αποδειχθεί άχρηστη. Πολλά από όσα θεωρούμε πολύτιμα έχουν μόνο δυνητική αξία, μέχρι να τα χρησιμοποιήσουμε σωστά.
Για τον Σωκράτη, η φιλοσοφία ήταν βελτίωση του εαυτού μέσω κριτικής εξέτασης των αξιών. Πίστευε ότι «δεν αξίζει να ζει κανείς μια ανεξερεύνητη ζωή». Ακόμη και στη δίκη, αρνήθηκε να ικετεύσει ή να φέρει την οικογένειά του για να προκαλέσει οίκτο. Αντί για εξορία, πρότεινε σίτιση στα δημόσια συσσίτια – τιμή για νικητές αγώνων – ή αργότερα ένα μικρό πρόστιμο. Η στάση του θεωρήθηκε αλαζονική, οδηγώντας σε αυστηρότερη ποινή.
Στον «Κρίτωνα» του Πλάτωνα, αρνήθηκε την απόδραση, εξηγώντας ότι επωφελήθηκε από τους νόμους της Αθήνας για 70 χρόνια και δεν θα τους παραβίαζε τώρα για συμφέρον. Η αδικία έπρεπε να αποφεύγεται πάντα. Η καταδίκη του δεν ήταν απλώς δικαστική, αλλά σύγκρουση ανάμεσα στον φόβο και τις συμβάσεις από τη μια, και στη σκέψη με αμφισβήτηση από την άλλη.
Ο Σωκράτης πέθανε πιστός στις αρχές του, με αξιοπρέπεια. Το τέλος του δεν σήμανε σιωπή, αλλά την αιώνια επιρροή του στη φιλοσοφία και τη σκέψη του κόσμου. Το βιβλίο του Robertson μας καλεί να εφαρμόσουμε αυτή τη σοφία σήμερα: να εξετάζουμε τις αξίες μας, να βελτιωνόμαστε και να ζούμε μια εξερευνημένη ζωή.