Πίσω από τις σύγχρονες εγκαταστάσεις στο Χαϊδάρι κρύβεται μια από τις πιο σκοτεινές σελίδες της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Το στρατόπεδο, που κατασκευάστηκε αρχικά το 1937 από το καθεστώς Μεταξά για τον περιορισμό των κομμουνιστών, κατέληξε να γίνει το μεγαλύτερο και σκληρότερο στρατόπεδο συγκέντρωσης των δυνάμεων Κατοχής στην Ελλάδα. Από τον Σεπτέμβριο του 1943 έως τον Σεπτέμβριο του 1944, περισσότεροι από 21.000 άνθρωποι πέρασαν τις πύλες του, βιώνοντας την απόλυτη απανθρωπιά.
Το Χαϊδάρι δεν ήταν απλώς ένας χώρος κράτησης. Ήταν ένα «φόβητρο» που δημιούργησαν οι Γερμανοί για να κάμψουν το αναπτυσσόμενο αντιστασιακό κίνημα της Αθήνας. Εκεί, ο θάνατος δεν ερχόταν μόνο μέσω των εκτελέσεων, αλλά και μέσα από τα βασανιστήρια, την πείνα και τις άθλιες συνθήκες διαβίωσης, ενώ χιλιάδες κρατούμενοι πήραν από εκεί τον δρόμο για τα στρατόπεδα θανάτου στη Γερμανία και την Πολωνία.
Από την Ιταλική Διοίκηση στη Γερμανική Θηριωδία
Η ιστορία του στρατοπέδου άλλαξε δραματικά με τη συνθηκολόγηση των Ιταλών τον Σεπτέμβριο του 1943. Ενώ υπό ιταλική διοίκηση οι συνθήκες ήταν οριακά ανεκτές, η ανάληψη της εξουσίας από τους Γερμανούς μετέτρεψε το Χαϊδάρι σε κολαστήριο. Οι κρατούμενοι απομονώθηκαν πλήρως, με τον προαυλισμό να περιορίζεται σε λίγα λεπτά σιωπηλής βάδισης, ενώ το περίφημο Μπλοκ 15 έγινε το σύμβολο των μελλοθανάτων.
Τα βασανιστήρια ήταν καθημερινή ρουτίνα. Από τα μαστιγώματα με συρμάτινα σχοινιά μέχρι το διαβόητο «φιδάκι» —όπου οι κρατούμενοι έπρεπε να σέρνονται χωρίς να ακουμπούν τα άκρα τους στη γη— η φαντασία των δεσμοφυλάκων στην πρόκληση πόνου ήταν εξαντλητική. Συχνά οι κρατούμενοι υποχρεώνονταν σε άσκοπες εργασίες, όπως το άνοιγμα και κλείσιμο λάκκων, με μοναδικό σκοπό την ψυχολογική και σωματική εξόντωση.
Οι Ήρωες και τα Σύμβολα της Αντίστασης
Το Χαϊδάρι «φιλοξένησε» την αφρόκρεμα της ελληνικής Αντίστασης. Οι πρώτοι κρατούμενοι ήταν παλιοί Ακροναυπλιώτες και κομμουνιστές που το κράτος είχε παραδώσει στους κατακτητές. Ανάμεσά τους βρέθηκαν εμβληματικές γυναίκες όπως η Ηλέκτρα Αποστόλου, η Ηρώ Κωνσταντοπούλου και η Λέλα Καραγιάννη, οι οποίες υπέμειναν φρικτά βασανιστήρια χωρίς να λυγίσουν, μένοντας πιστές στον αγώνα τους.
Ιδιαίτερο κεφάλαιο αποτέλεσαν οι ανάπηροι του αλβανικού μετώπου. Παρά τις σωματικές τους αναπηρίες, βρίσκονταν πάντα στην πρώτη γραμμή των διαδηλώσεων στην Αθήνα. Οι Γερμανοί, ως αντίποινα, τους συγκέντρωσαν μαζικά στο Χαϊδάρι, ενώ ένας από αυτούς οδηγήθηκε και στο εκτελεστικό απόσπασμα της Καισαριανής την Πρωτομαγιά του 1944.
Η Δολοφονία του Κρεχ και τα Μαζικά Αντίποινα
Η μοίρα πολλών κρατουμένων του Χαϊδαρίου σφραγίστηκε τον Απρίλιο του 1944, όταν αντάρτες σκότωσαν τον Γερμανό στρατηγό Κρεχ στη Λακωνία. Η γερμανική απάντηση ήταν αμείλικτη: ανακοινώθηκε η εκτέλεση 200 Ελλήνων, η σφαγή αμάχων στον δρόμο Μολάων-Σπάρτης και η εκτέλεση 100 επιπλέον ατόμων από συνεργάτες των Γερμανών.
Έτσι φτάσαμε στην ιστορική θυσία των 200 στην Καισαριανή, οι οποίοι επιλέχθηκαν από το δυναμικό των κρατουμένων του Χαϊδαρίου. Παρά το πλήγμα, οι εκτελέσεις συνεχίστηκαν καθ' όλη τη διάρκεια του Μαΐου, μέχρι το στρατόπεδο να κλείσει οριστικά στις 27 Σεπτεμβρίου 1944, λίγο πριν την απελευθέρωση της πρωτεύουσας.