Η Πρωτομαγιά του 1944 έχει χαραχτεί ανεξίτηλα στην ελληνική ιστορία ως μια ημέρα θυσίας και απαράμιλλου ηθικού αναστήματος. Στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, οι γερμανικές δυνάμεις Κατοχής εκτέλεσαν 200 κρατούμενους του στρατοπέδου Χαϊδαρίου ως αντίποινα για τη δράση της Αντίστασης. Ανάμεσα στους μελλοθάνατους βρισκόταν ο Ναπολέων Σουκατζίδης, ένας άνθρωπος που με τη στάση του μετατράπηκε σε παγκόσμιο σύμβολο αλληλεγγύης και ηρωισμού.
Ο Σουκατζίδης, πολιτικός κρατούμενος ήδη από την εποχή της δικτατορίας του Μεταξά, υπηρετούσε ως διερμηνέας στο στρατόπεδο λόγω της γλωσσομάθειάς του. Η στιγμή που τον πέρασε στην αθανασία ήταν όταν ο Γερμανός στρατοπεδάρχης, αναγνωρίζοντας την προσφορά του, του πρότεινε να εξαιρεθεί από τη λίστα των εκτελεσθέντων. Η απάντηση του Σουκατζίδη παραμένει συγκλονιστική: αρνήθηκε να σωθεί εάν στη θέση του επρόκειτο να οδηγηθεί στον θάνατο κάποιος άλλος σύντροφός του.
Η Μαρτυρία του Δημήτρη Ψαθά για τους 200 της Καισαριανής
Η δραματική άρνηση του Σουκατζίδη αποτυπώθηκε με μοναδικό τρόπο από την πένα του κορυφαίου χρονογράφου Δημήτρη Ψαθά. Στο έργο του «Αντίσταση», ο Ψαθάς περιγράφει τη στιγμή της επιλογής με λέξεις που δονούν τη συλλογική μνήμη. Όταν ο στρατοπεδάρχης του ανακοίνωσε ότι δεν θα τουφεκιστεί, ο Σουκατζίδη ρώτησε αμέσως αν η θέση του θα μείνει κενή. Μαθαίνοντας ότι ο αριθμός των 200 παρέμενε αδιαπραγμάτευτος, επέλεξε συνειδητά να βαδίσει προς το εκτελεστικό απόσπασμα, δηλώνοντας: «Δεν δέχομαι κανένας να μ’ αντικαταστήσει. Είμαι Έλληνας!».
Ο Ψαθάς καταγράφει με δέος την αναχώρηση των μελλοθανάτων από το Χαϊδάρι, περιγράφοντας πώς οι κρατούμενοι έστησαν χορό πριν επιβιβαστούν στα καμιόνια του θανάτου. Η αφήγησή του εδραίωσε το ηθικό πρότυπο των «200 της Πρωτομαγιάς», χαρακτηρίζοντάς τους ως «Αγίους» που θυσιάστηκαν για την τιμή και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, σε μια εποχή που ο ίσκιος του ναζισμού κάλυπτε τα πάντα.
Τα Τελευταία Σημειώματα: Ένα Προσωπικό Αποτύπωμα Θάρρους
Αν η αφήγηση του Ψαθά ανέδειξε τη δημόσια πλευρά του ήρωα, τα τελευταία σημειώματα του Ναπολέοντα Σουκατζίδη αποκαλύπτουν τον άνθρωπο πίσω από τον μύθο. Γραμμένα λίγες στιγμές πριν την εκτέλεση, τα λόγια του είναι λιτά, αληθινά και απαλλαγμένα από κάθε ρητορεία. Στον πατέρα του έγραψε να είναι περήφανος για τον γιο του, ενώ στην αρραβωνιαστικιά του, Χαρά Λιουδάκη, άφησε μια ευχή για την μελλοντική της ευτυχία, αναγνωρίζοντας με απλότητα το ανεκπλήρωτο της δικής τους κοινής ζωής.
Τα χειρόγραφα αυτά, που διασώθηκαν από τις οικογένειες και δημοσιεύτηκαν μεταπολιτευτικά, αποτελούν αδιάψευστα τεκμήρια μιας θυσίας που έγινε με πλήρη επίγνωση. Ο Σουκατζίδης δεν επεδίωξε τη δόξα, αλλά τη συνέπεια απέναντι στις αξίες του και τους συντρόφους του. Η επιλογή του να μην δεχθεί τη «χάρη» των κατακτητών παραμένει μέχρι σήμερα μια από τις πιο λαμπρές στιγμές της Εθνικής Αντίστασης.
Από την Προύσα στο Σκοπευτήριο: Η Διαδρομή ενός Αγωνιστή
Ο Ναπολέων Σουκατζίδης γεννήθηκε το 1909 στην Προύσα της Μικράς Ασίας και έφτασε στην Ελλάδα ως πρόσφυγας το 1922, εγκαταστάθηκε στην Κρήτη και αργότερα εντάχθηκε ενεργά στο εργατικό κίνημα. Η ζωή του ήταν μια διαρκής πάλη, από τις φυλακές της 4ης Αυγούστου μέχρι το κολαστήριο του Χαϊδαρίου. Η πολυπολιτισμική του παιδεία και η γνώση επτά γλωσσών τον έκαναν πολύτιμο, όμως εκείνος επέλεξε να χρησιμοποιήσει τη μόρφωσή του για να κρατά αναμμένη τη φλόγα της ελπίδας στους συγκρατούμενούς του.
Σήμερα, η ιστορία του Σουκατζίδη και των 200 της Πρωτομαγιάς δεν είναι απλώς ένα μάθημα ιστορίας, αλλά μια υπενθύμιση της δύναμης που έχει η ατομική βούληση όταν συντάσσεται με το συλλογικό καλό. Η θυσία τους στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής παραμένει το σύνορο όπου ο φόβος του θανάτου νικιέται από την αγάπη για την ελευθερία.