Ο ελλαδικός χώρος έχει υποστεί από την αρχαιότητα αμέτρητες επιδρομές βαρβαρικών φύλων. Σε προηγούμενα άρθρα έχουμε εξετάσει περιπτώσεις όπως οι Γαλάτες, οι Έρουλοι ή οι Σλάβοι. Μια ιδιαίτερη θέση κατέχει η εισβολή των Βησιγότθων υπό τον Αλάριχο το 396-397 μ.Χ., η οποία άφησε βαθιά σημάδια κυρίως στην Πελοπόννησο. Ενώ η Αθήνα γλίτωσε από σοβαρές καταστροφές, πόλεις όπως η Κόρινθος, το Άργος και η Σπάρτη υπέστησαν ολοκληρωτική λεηλασία, με αποτέλεσμα την καταστροφή πολλών αρχαίων μνημείων και τη βαριά πλήγμα στην τοπική οικονομία και τον πληθυσμό.
Ποιοι ήταν οι Βησιγότθοι και η πορεία τους μέχρι την Ελλάδα
Οι Βησιγότθοι αποτελούσαν τον δυτικό κλάδο των Γότθων, ενός αρχαίου γερμανικού λαού με αρχική κοιτίδα τις περιοχές δυτικά του Δνείστερου. Από τον 3ο αιώνα μ.Χ. συγκρούονταν συχνά με τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Μεγάλες συγκρούσεις σημειώθηκαν με αυτοκράτορες όπως ο Καρακάλλας, ο Δέκιος (που σκοτώθηκε σε μάχη εναντίον τους), ο Κλαύδιος και ο Αυρηλιανός, ενώ ο Μέγας Κωνσταντίνος τους αναχαίτισε το 322. Στα μέσα του 4ου αιώνα εγκαταστάθηκαν ως φορολογούμενοι σύμμαχοι στη Μοισία, αλλά η βαριά φορολογία οδήγησε σε εξέγερση. Υπό τον Φριτίγερνο νίκησαν στη μάχη της Αδριανούπολης το 378, όπου σκοτώθηκε ο αυτοκράτορας Ουάλης.
Ο Θεοδόσιος Α΄ υιοθέτησε πολιτική συμβιβασμού. Το 382 οι Βησιγότθοι έγιναν foederati, λαμβάνοντας οικονομική στήριξη και εγκατάσταση στη Θράκη, με υποχρέωση να υπηρετούν ως επικουρικό σώμα τον αυτοκρατορικό στρατό. Το 394 συμμετείχαν στην εκστρατεία του Θεοδοσίου κατά του Ευγενίου στην Ιταλία, με μεγάλες απώλειες. Μετά τον θάνατο του Θεοδοσίου τον Ιανουάριο του 395, η συνθήκη έπαψε να ισχύει. Οι Βησιγότθοι επέστρεψαν στη Θράκη και εξέλεξαν αρχηγό τον νεαρό Αλάριχο (περ. 370-410), έναν ριψοκίνδυνο ηγέτη. Με περίπου 20.000 μαχητές και τις οικογένειές τους (συνολικά έως 100.000 άτομα), κινήθηκαν αρχικά προς την Κωνσταντινούπολη, προκαλώντας ανησυχία.
Η πορεία προς την Ελλάδα και η στάση στη Θράκη – Μακεδονία
Οι διαπραγματεύσεις με τον Ρουφίνο (επιμελητή του Αρκάδιου στην Ανατολή) δεν κατέληξαν σε επίσημη συμφωνία, αλλά φαίνεται ότι υπήρξε άτυπη ανοχή για αλλαγή πορείας. Ο Αλάριχος στράφηκε νότια, προς την Ελλάδα, που ανήκε τότε στην υπαρχία του Ανατολικού Ιλλυρικού (υπό δυτική επιρροή). Ο Ζώσιμος περιγράφει τις περιοχές ως ανυπεράσπιστες. Ο Ρουφίνος κατηγορήθηκε ότι άνοιξε τον δρόμο, διορίζοντας συνεργούς όπως ο Αντίοχος (ανθύπατος Ελλάδας) και ο Γερόντιος (διοικητής Θερμοπυλών), ενώ ο Στηλίχων (στη Δύση) εμποδίστηκε από εντολές.
Το 396 οι Βησιγότθοι διέσχισαν Μακεδονία και Θεσσαλία, καταστρέφοντας τα πάντα. Ο Στηλίχων έφτασε να τους αντιμετωπίσει, αλλά διαταγή του Αρκάδιου (πιθανότατα από Ρουφίνο) τον υποχρέωσε να αποχωρήσει. Οι Βησιγότθοι πέρασαν ανενόχλητα τις Θερμοπύλες, λεηλάτησαν Βοιωτία (εκτός από την οχυρωμένη Θήβα) και έφτασαν στην Αττική.
Γιατί η Αθήνα γλίτωσε από τις καταστροφές
Ο Αλάριχος πολιόρκησε την Αθήνα, αλλά, σύμφωνα με τον Ζώσιμο, είδε οράματα: την οπλισμένη Αθηνά στα τείχη και τον Αχιλλέα. Έντρομος, διέκοψε την πολιορκία και διαπραγματεύτηκε. Οι Αθηναίοι πλήρωσαν λύτρα, δέχτηκαν τον Αλάριχο φιλικά στην πόλη, όπου έφαγε και δέχτηκε δώρα, και έφυγε χωρίς να προκαλέσει ζημιές. Η Αθήνα παρέμεινε άθικτη, σε αντίθεση με άλλες περιοχές.
Η καταστροφή στην Πελοπόννησο: Κόρινθος, Άργος, Σπάρτη
Από την Αθήνα, ο Αλάριχος πέρασε τα Μέγαρα και εισήλθε ανενόχλητα στην Πελοπόννησο, καθώς οι υπερασπιστές του Ισθμού (Αντίοχος, Γερόντιος) δεν αντιστάθηκαν. Η Κόρινθος υπέστη πρώτη τεράστιες καταστροφές – ανασκαφές της Αμερικανικής Σχολής επιβεβαιώνουν την έκταση, ενώ καταστράφηκε και το ιερό του Ποσειδώνα στον Ισθμό. Ακολούθησαν λεηλασίες σε γύρω περιοχές, με τραγικό θάνατο του φιλοσόφου Ιλαρίου στην Κορινθία.
Το Άργος και η Σπάρτη υπέστησαν παρόμοια μοίρα: πλήρης λεηλασία, σφαγές και αιχμαλωσίες. Η Σπάρτη, εξασθενημένη από πλεονεξία και προδοσία αρχόντων, δεν μπόρεσε να αντισταθεί. Στην Αρκαδία μόνο η Τεγέα άντεξε χάρη στον άρχοντα Ρούφο. Οι Βησιγότθοι παρέμειναν εκεί περίπου ενάμιση χρόνο, πιθανότατα αναζητώντας μόνιμη εγκατάσταση.
Η εκδίωξη από τον Στηλίχωνα και η αποχώρηση
Την άνοιξη του 397 ο Στηλίχων επέστρεψε και νίκησε τους Βησιγότθους σε μάχες στο Λύκαιον, Ερύμανθο, Μαίναλο, Λάδωνα και Αλφειό. Τους καταδίωξε στο όρος Φολόη, όπου θα μπορούσε να τους συντρίψει, αλλά η απειθαρχία των στρατιωτών του (κατά τον Ζώσιμο και άλλους) επέτρεψε την διαφυγή. Οι Βησιγότθοι έφυγαν προς την Ήπειρο (ή Μακεδονία κατά νεότερες απόψεις), προκαλώντας νέες καταστροφές.
Οι μακροπρόθεσμες συνέπειες στην Ελλάδα
Η επιδρομή άφησε πίσω ερείπια, καμένη γη και δημογραφική – οικονομική καταστροφή, όπως φαίνεται από διατάγματα του Θεοδοσιανού Κώδικα για την Αχαΐα. Συνδέθηκε λανθασμένα με ζημιές στην Ολυμπία (που οφείλονται σε σεισμό του 365), αλλά σίγουρα καταστράφηκε το ιερό της Δήμητρας στην Ελευσίνα. Οι Βησιγότθοι δεν άφησαν άλλα ίχνη πέρα από ερείπια. Ο Αλάριχος αργότερα σάκισε τη Ρώμη το 410 και εγκαταστάθηκε στην Ισπανία.
Η Ελλάδα θυμάται αυτή την περίοδο ως μια από τις πιο σκοτεινές εισβολές της ύστερης αρχαιότητας, με τον Στηλίχωνα να παρουσιάζεται ως «ελευθερωτής» από ποιητές όπως ο Κλαυδιανός.