Η έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης στη Στερεά Ελλάδα φέρει ανεξίτηλη τη σφραγίδα του Αθανάσιου Διάκου. Σε μια περίοδο όπου οι μυημένοι στη Φιλική Εταιρεία πρόκριτοι και οι οπλαρχηγοί της Ρούμελης αναζητούσαν την ευκαιρία να ανατρέψουν τις οθωμανικές αρχές, η Λιβαδειά μετατράπηκε σε κεντρικό πεδίο δράσης. Στρατηγικός στόχος ήταν ο έλεγχος των περασμάτων που οδηγούσαν προς την Πελοπόννησο, με το επιβλητικό Καταλανικό κάστρο της πόλης να ορθώνεται ως το μεγαλύτερο εμπόδιο στα σχέδια των επαναστατών.
Το Ιστορικό Πλαίσιο και η «Γκιαούρ Λιβαδειά»
Στις αρχές του 19ου αιώνα, η Οθωμανική Αυτοκρατορία εμφάνιζε σημάδια αποδυνάμωσης της κεντρικής εξουσίας, επιτρέποντας σε ισχυρούς τοπάρχες, όπως ο Αλή Πασάς των Ιωαννίνων, να συγκεντρώσουν υπερεξουσίες. Στην αυλή του Αλή Πασά θήτευσαν σπουδαίοι οπλαρχηγοί, ανάμεσά τους ο Ανδρούτσος και ο Διάκος, υπηρετώντας αρχικά ως αρματολοί. Η οικονομική άνθηση της Λιβαδειάς μέσω του εμπορίου, σε συνδυασμό με τον πολυπληθή ελληνικό πληθυσμό που της χάρισε το προσωνύμιο «Γκιαούρ Λιβαδειά», δημιούργησε το κατάλληλο έδαφος για τη μυστική δράση της Φιλικής Εταιρείας.
Οι πρόκριτοι της πόλης, όπως ο Ιωάννης Φίλωνος και ο Νικόλαος Νάκος, χρησιμοποιώντας τη δύναμη της δωροδοκίας, κατάφεραν να ελέγξουν τις οθωμανικές υποψίες, αντικαθιστώντας τον καχύποπτο Καρά Ισμαήλ Αγά με τον πιο διαχειρίσιμο Χασάν Αγά. Το σύνθημα της εξέγερσης δόθηκε τελικά στις 27 Μαρτίου 1821 στο Μοναστήρι του Οσίου Λουκά, αφού προηγουμένως ο οπλαρχηγός Βασίλης Μπούσγος είχε εξουδετερώσει τους Οθωμανούς αγγελιοφόρους στο Ζεμενό.
Η Πολιορκία του Κάστρου και το Τέχνασμα του Διάκου
Ο Αθανάσιος Διάκος επέδειξε σπάνια στρατηγική ευφυΐα, στρατολογώντας ντόπιους με την επίσημη πρόφαση της προστασίας από τους επαναστάτες της Πελοποννήσου. Στην πραγματικότητα, προετοίμαζε το χτύπημα κατά των Οθωμανών, οι οποίοι έντρομοι ταμπουρώθηκαν στα ισχυρά σπίτια της πόλης και στο Κάστρο. Στις 29 Μαρτίου, ο Διάκος εμφανίστηκε στον λόφο του Προφήτη Ηλία, καταφέρνοντας να απελευθερώσει ομήρους προκρίτους μέσω ανταλλαγής αιχμαλώτων.
Η επίθεση στην πόλη ήταν σφοδρή. Οι επαναστάτες, με επικεφαλής τον Διάκο, τον Μπούσγο και τον Σιμάρεση, πυρπόλησαν τις οχυρωμένες οικίες των Οθωμανών και έστρεψαν τα πυρά τους προς τον Πύργο της Ώρας και το Κάστρο. Η αντίσταση ήταν σκληρή, όμως η εσωτερική κατάρρευση των αμυνομένων δεν άργησε να έρθει.
Η Πτώση της Λιβαδειάς και η Σημαία της Ελευθερίας
Η ανατροπή ήρθε μέσω μιας εσωτερικής προδοσίας στο Κάστρο. Οι Τουρκαλβανοί φρουροί, εξοργισμένοι από μια παλαιότερη δολοφονία ηγέτη τους, συμφώνησαν με τον πρόκριτο Λογοθέτη να παραδώσουν την πύλη με αντάλλαγμα την κεφαλή του υπαίτιου. Με τις προμήθειες να εξαντλούνται και την πίεση των Ελλήνων να αυξάνεται, ο Χασάν Αγάς αναγκάστηκε να παραδώσει το Κάστρο στις 31 Μαρτίου 1821.
Η 1η Απριλίου 1821 καταγράφηκε ως η ημέρα της απόλυτης δικαίωσης. Στην εκκλησία της Αγίας Παρασκευής τελέστηκε πανηγυρική δοξολογία, όπου ο Αθανάσιος Διάκος ύψωσε τη σημαία με τον Άγιο Γεώργιο και το σύνθημα «Ελευθερία ή Θάνατος». Τα ιερά αυτά κειμήλια, μαζί με τον σταυρό της ορκωμοσίας, φυλάσσονται μέχρι σήμερα στην πόλη, θυμίζοντας την αποφασιστικότητα του ήρωα που, λίγο αργότερα, θα περνούσε στην αθανασία με τη θυσία του στην Αλαμάνα.