Ο όρος «φασίστας» πετιέται συχνά στην πολιτική συζήτηση, αλλά πόσο κοντά έφτασε στ’ αλήθεια η Ελλάδα σε ένα πραγματικό φασιστικό καθεστώς; Παρά την ύπαρξη αυταρχικών και συντηρητικών κυβερνήσεων (ακόμα και η Χούντα δεν μπορεί να χαρακτηριστεί αμιγώς φασιστική), ο Φασισμός ως πολιτικό σύστημα απαιτεί κάτι πολύ συγκεκριμένο: συντριπτικό λαϊκό έρεισμα και πλήρη, μη κριτική ταύτιση της κοινωνίας με το κράτος.
Όπως έγραψε ο Βίλχεμ Ράιχ στην «Μαζική Ψυχολογία του Φασισμού», ο δικτάτορας είναι απλώς το αποκορύφωμα ιδεών που ήδη υπάρχουν στην κοινωνία. Στην Ελλάδα, αυτή η ταύτιση δεν υπήρξε ποτέ αρκετά ισχυρή. Ωστόσο, υπήρξε μια συνειδητή και ξεκάθαρη προσπάθεια φασιστικοποίησης του κράτους: η Διακυβέρνηση του Ιωάννη Μεταξά.
Μεταξάς: Ο δικτάτορας με τις φασιστικές βλέψεις
Ο Ιωάννης Μεταξάς (1936–1941) ήταν συνειδητός θαυμαστής της χιτλερικής Γερμανίας και της μουσολινικής Ιταλίας. Το Πραξικόπημα της 4ης Αυγούστου 1936 του έδωσε την εξουσία, αλλά όχι αυτόματα τη μαζική λαϊκή αποδοχή που χρειαζόταν για τον Φασισμό.
Γι’ αυτό, μόλις 12 μέρες μετά την ανάληψη της εξουσίας, ο Μεταξάς εφάρμοσε μια φασιστική πρακτική για να «φασιστικοποιήσει» την κοινωνία: το δημόσιο κάψιμο βιβλίων.
Η μαύρη νύχτα της 16ης Αυγούστου 1936: Ποια βιβλία κάηκαν;
Στις 16 Αυγούστου 1936, στις πλατείες των μεγάλων ελληνικών πόλεων, στήθηκαν πυρές για να κάψουν έργα με «ανθελληνικό» και «ανατρεπτικό» περιεχόμενο. Η πρωτοβουλία, που υποτίθεται ότι ανήκε σε «εθνικόφρονες φοιτητές», στηρίχθηκε ανοιχτά από το κράτος και την Επίσημη Εκκλησία.
Ανάμεσα στα βιβλία που κάηκαν, πολλά από τα οποία θεωρούνται σήμερα θεμέλιο του παγκόσμιου πολιτισμού, ήταν:
Στις συγκεντρώσεις, οι «εθνικόφρονες» μάλιστα χαιρετούσαν ναζιστικά, μιμούμενοι τους Γερμανούς ομοϊδεάτες τους.
Μια διαρκής υπενθύμιση για το σήμερα
89 χρόνια μετά, αυτή η μαύρη σελίδα στην ελληνική ιστορία πρέπει να παραμένει ζωντανή στη μνήμη.
Ο Φασισμός δεν χτίζεται μόνο με στρατιωτικά πραξικοπήματα, αλλά κυρίως με την καταστολή της γνώσης και της κριτικής σκέψης. Όταν η κοινωνία σταματά να διαβάζει, να αμφισβητεί και να διευρύνει τους ορίζοντές της, τότε δημιουργείται το πρόσφορο έδαφος για κάθε αυταρχικό καθεστώς. Η ιστορία μάς διδάσκει ότι η ελευθερία της σκέψης είναι το πρώτο θύμα κάθε ολοκληρωτικού συστήματος.