Μάιος 1943, Αλεξάνδρεια. Ο Γιώργος Σεφέρης, ποιητής και διευθυντής Τύπου της εξόριστης ελληνικής κυβέρνησης στην Αίγυπτο, δίνει μια σειρά διαλέξεων στον κινηματογράφο Ριάλτο. Θέμα του: ο Ιωάννης Μακρυγιάννης.
Ο Σεφέρης δεν μιλάει για τον ήρωα-μακέτα των σχολικών βιβλίων, αλλά για τον αυθεντικό, αντισυμβατικό μαχητή. Τον παρουσιάζει ως πρότυπο ελευθερίας, αμεσότητας και εθνικής συνείδησης. Και αυτή η επιλογή προκάλεσε άμεσα πολιτική θύελλα που οδήγησε στην αποπομπή του!
Η «εξαφάνιση» του Μακρυγιάννη και η αντίδραση
Ο Μακρυγιάννης, με την αγνότητα και την απέχθειά του για τα ξένα συμφέροντα, δεν εξυπηρετούσε κανένα καθεστώς. Η δικτατορία του Μεταξά είχε φροντίσει να τον «εξαφανίσει» από τη δημόσια μνήμη.
Ο Σεφέρης, όμως, τον επαναφέρει στο κέντρο του εθνικού λόγου. Η πράξη του ήταν κάτι παραπάνω από λογοτεχνική:
Ήταν ένας διπλωμάτης που έκανε πολιτική μέσα από την ποίηση και τη δημόσια μνήμη.
Τα λόγια του καταγράφονται, τα σχόλια φτάνουν στους υψηλά ισταμένους και η αντίδραση δεν αργεί.
Αποπομπή για «πολιτική ευθιξία»
Με την αλλαγή κυβέρνησης και την ανάληψη της πρωθυπουργίας από τον Γεώργιο Παπανδρέου τον Απρίλιο του 1944, ο Σεφέρης απομακρύνεται από το Γραφείο Τύπου.
Ο λόγος που του μεταφέρθηκε δεν ήταν η κακή απόδοση, αλλά η «πολιτική ευθιξία» που προκαλούσαν οι διαλέξεις του. Το μήνυμα ήταν ξεκάθαρο:
Δεν είναι επιθυμητό να προβάλλεται ο Μακρυγιάννης σε μια εποχή που η Ελλάδα παλεύει να ανασυνταχθεί.
Ο Σεφέρης, αν και παρέμεινε στο Υπουργείο Εξωτερικών, στιγματίστηκε από την αποπομπή. Στο προσωπικό του ημερολόγιο, τις «Μέρες», αποτύπωσε την πικρία του:
«Προκόβουμε καταπληκτικά» έγραψε με ειρωνεία.
Δύο εμβληματικά πρόσωπα, μια πολιτισμική υπόσχεση
Το επεισόδιο αυτό, άγνωστο στους περισσότερους, είναι κρίσιμο, καθώς εμπλέκει δύο εμβληματικά πρόσωπα της νεοελληνικής ταυτότητας.
Ο Σεφέρης ποτέ δεν ξεπέρασε την πίκρα του, όχι για την απώλεια του αξιώματος, αλλά επειδή τον δίωξαν στην εξορία επειδή επικαλέστηκε την ελευθερία του λόγου.
Τόσο ο Σεφέρης όσο και ο Μακρυγιάννης έβλεπαν την Ελλάδα όχι ως ένα απλό κρατικό μόρφωμα, αλλά ως μια πολιτισμική υπόσχεση. Η απομάκρυνση του ποιητή ήταν μια επίσημη πράξη που έδειχνε πόσο άβολη παρέμενε η αυθεντική φωνή της Επανάστασης για την επίσημη Πολιτεία.