Γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη (1867), αλλά η καρδιά και η γραφή του χτυπούσαν στη Ζάκυνθο. Ο Γρηγόριος Ξενόπουλος δεν ήταν απλώς ένας συγγραφέας· ήταν μια εκδοτική δύναμη που μετέτρεψε τη λογοτεχνία από πολυτέλεια σε εργαλείο επιβίωσης και, τελικά, σε μαζική συνήθεια για τους Έλληνες.
Δεν είχε πλάτες, είχε όμως μια εμμονική σχέση με το χαρτί. Ενώ σπούδαζε Φυσικομαθηματικά στην Αθήνα, η λογοτεχνία έγινε η μοναδική του πηγή εισοδήματος. Έγραφε όχι από πάθος, αλλά «γιατί έπρεπε». Και έγραφε ασταμάτητα, τόσο που κάποτε αστειευόταν ότι δεν θυμόταν όλα του τα έργα!
80 μυθιστορήματα και ο «Φαίδων» της διάπλασης
Μέχρι το τέλος της ζωής του (1951), ο Ξενόπουλος είχε δημοσιεύσει πάνω από 80 μυθιστορήματα, δεκάδες διηγήματα, θεατρικά και κριτικές. Κατέκτησε το αθηναϊκό κοινό με έργα όπως ο «Κόκκινος Βράχος» και η «Λάουρα», μεταφέροντας τη γραφή του σε εφημερίδες και περιοδικά – πάντα σε συνέχειες για να εξασφαλίζει το εισόδημά του.
Κομβικός όμως ήταν ο ρόλος του στην «Διάπλασις των Παίδων»:
- Ο μύθος του Φαίδωνα: Για μισό αιώνα, υπήρξε ο αρχισυντάκτης του θρυλικού παιδικού περιοδικού, υπογράφοντας ως «Φαίδων». Κατάφερε να δημιουργήσει μια ψευδαίσθηση αληθινού προσώπου που μιλούσε εβδομαδιαία στους μικρούς αναγνώστες, κάτι πρωτοποριακό για την Ελλάδα.
Πρωτοπόρος του αστικού μυθιστορήματος
Ο Ξενόπουλος δεν ήταν μόνο παραγωγικός, ήταν και πρωτοπόρος. Εισήγαγε στην ελληνική πεζογραφία το «αστικό μυθιστόρημα» και έστρεψε την προσοχή του σε θέματα που μέχρι τότε αγνοούνταν:
- Ταξικές συγκρούσεις: Έγραφε για τα μεσαία και φτωχά στρώματα της κοινωνίας πριν γίνει της μόδας.
- Απαγορευμένα ειδύλλια: Κατέγραφε τα πάθη, τις συγκρούσεις και τις ηθικές συμβάσεις, είτε στις φοιτητικές γειτονιές της Αθήνας είτε στα σαλόνια της Ζακύνθου.
Πέρα από τη συγγραφή, ήταν ο ιδρυτής της «Νέας Εστίας» (1927), ενός από τα μακροβιότερα λογοτεχνικά περιοδικά, και ο πρώτος πρόεδρος της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών.
Αναγνώριση του Καβάφη και κληρονομιά
Παρόλο που πολλοί κριτικοί τον κατηγόρησαν για «ελαφρότητα» ή για παραχωρήσεις στο κοινό γούστο, ο Ξενόπουλος είχε έναν ξεκάθαρο στόχο: να διαμορφώσει αναγνώστες. Και το πέτυχε. Δίδαξε τον λαό να ζητά μυθιστόρημα στο περίπτερο και να αντιλαμβάνεται τη φαντασία ως καταφύγιο.
Είναι χαρακτηριστικό ότι οφείλει σε αυτόν την πρώτη του ουσιαστική παρουσίαση στην Αθηναϊκή κοινότητα ο Κωνσταντίνος Καβάφης! Ήταν ο Ξενόπουλος που, το 1903, αναγνώρισε και παρουσίασε τον Αλεξανδρινό ποιητή στα Παναθήναια, όταν σχεδόν κανείς δεν τον γνώριζε.
Παρά τις συζητήσεις για τη συνεργασία του με την ιταλική εφημερίδα στην Κατοχή, ο Ξενόπουλος δεν σταμάτησε να γράφει ποτέ. Πέθανε το 1951 και κηδεύτηκε δημοσία δαπάνη.
Ο Γρηγόριος Ξενόπουλος ήταν και παραμένει ένας από τους σημαντικότερους λαϊκούς δασκάλους μας — αυτός που έδειξε στους Έλληνες ότι η λογοτεχνία δεν είναι για λίγους, αλλά για όλους.