Ο Ιωάννης Βαρβάκης (1732–1825) δεν ήταν ένας απλός ευεργέτης. Ήταν μια μυθιστορηματική φιγούρα από τα Ψαρά που μεταμορφώθηκε από ορμητικό κουρσάρο σε πανίσχυρο μεγιστάνα της Τσαρικής Ρωσίας, αποκτώντας τον τίτλο του ευγενή. Η ζωή του, γεμάτη πειρατεία, εξορίες και τεράστιο πλούτο, επισφραγίστηκε από την απόφασή του να αφήσει σχεδόν όλη του την περιουσία για την Ελληνική Επανάσταση και την ανέγερση σχολείων.
Πώς κατάφερε ο «Βαρβάκης» –το όνομα που του έδωσαν οι συμπατριώτες του λόγω της ορμητικότητάς του, όπως το γεράκι– να γίνει ο χρηματοδότης και το ηγετικό μέλος της Φιλικής Εταιρίας;
Από το Αιγαίο στις φλόγες του Τσεσμέ
Ο Ιωάννης Λεοντίδης, όπως ήταν το πραγματικό του όνομα, ξεκίνησε την καριέρα του ως μούτσος στο καράβι του πατέρα του. Σύντομα, όμως, στράφηκε στην πειρατεία – μια αναγκαία, τότε, δραστηριότητα για τους Ψαριανούς λόγω των σκληρών συνθηκών της ναυτιλίας στο Αιγαίο. Τα ρωσικά αρχεία τον χαρακτήρισαν ως «αεικίνητο κουρσάρο».
Ο ήρωας των Ορλωφικών
Η καμπή στη ζωή του ήρθε με τα Ορλωφικά (1770):
- Εκποίησε όλη του την περιουσία για να εξοπλίσει το πλοίο του (ένα σεμπέκο) και να πολεμήσει στο πλευρό της Αικατερίνης Β' ενάντια στους Οθωμανούς.
- Συμμετείχε ενεργά στη νυχτερινή επιχείρηση πυρπόλησης του τουρκικού στόλου στον όρμο του Τσεσμέ (Ιούνιος 1770).
Η δράση του αναγνωρίστηκε από την Μεγάλη Αικατερίνη, η οποία, το 1772, τον ενέταξε στις στρατιωτικές δυνάμεις της Αυτοκρατορικής Ρωσίας με τον βαθμό του υπολοχαγού.
Η γέννηση του «βασιλιά του χαβιαριού»
Μετά τον πόλεμο, ο Βαρβάκης βρέθηκε επικηρυγμένος από τους Οθωμανούς και, αφού οι Τούρκοι του δήμευσαν ένα τρικάταρτο πλοίο στην Κωνσταντινούπολη, κατέφυγε πάμπτωχος στην Αγία Πετρούπολη.
Εκεί, η Αικατερίνη τον δέχτηκε σε ακρόαση και όχι μόνο τον ενίσχυσε οικονομικά, αλλά του παραχώρησε και το μονοπώλιο της κατεργασίας και παρασκευής χαβιαριού στην περιοχή του Αστραχάν στην Κασπία!
- Επιχειρηματική ευφυΐα: Ο Βαρβάκης ήταν ο πρώτος που εκμεταλλεύτηκε το χαβιάρι με εξαγωγές, καθιστώντας τον έναν από τους πλουσιότερους άνδρες της Ρωσίας.
- Τίτλοι Ευγενείας: Για τις τεράστιες δωρεές του σε κοινωφελή έργα στη Ρωσία (νοσοκομεία, γέφυρες) και τη χρηματοδότηση διδακτηρίου στη Σινασό, ο Τσάρος του απένειμε τον τίτλο ευγενείας Κομνηνός με το επώνυμο Βαρβάκης.
Η Φιλική Εταιρία και η τελευταία πνοή στην Ελλάδα
Το 1815, ο Βαρβάκης εγκαταστάθηκε στο Ταϊγάνι για να είναι κοντά στην Οδησσό, το κέντρο της Φιλικής Εταιρίας. Υπήρξε ηγετικό μέλος και σημαντικός χρηματοδότης της Εταιρίας – μάλιστα, είναι ο μόνος που αναφέρεται στα έγγραφά της με το πραγματικό του όνομα.
Η προσφορά στον Αγώνα του '21
Η συμβολή του στην Ελληνική Επανάσταση ήταν καθοριστική:
- Εξόπλισε με δικά του έξοδα τους ομογενείς που πολεμούσαν με τον Αλέξανδρο Υψηλάντη.
- Εξαγόρασε πάρα πολλούς Έλληνες αιχμαλώτους μέσω του Πατριαρχείου.
- Μετά την καταστροφή των Ψαρών το 1824, ήρθε στην Ελλάδα για να βοηθήσει τους πρόσφυγες.
Ο Ιωάννης Βαρβάκης απεβίωσε στη Ζάκυνθο τον Ιανουάριο του 1825, έχοντας ανακηρυχθεί με ψήφισμα του Βουλευτικού «Μέγας Ευεργέτης του Έθνους».
Η αιώνια κληρονομιά: Βαρβάκειο Λύκειο & Αγορά
Ο Βαρβάκης άφησε το μεγαλύτερο μέρος της τεράστιας περιουσίας του για την Ελλάδα. Στη διαθήκη του, άφησε 1.000.000 ρούβλια για την ίδρυση του Βαρβακείου Λυκείου (της μοναδικής σχολής θετικών επιστημών για πολλά χρόνια) και χρηματοδότησε την κατασκευή της κλειστής αγοράς της Αθήνας (της σημερινής Βαρβακείου Αγοράς).
Η μυθιστορηματική ζωή του ενέπνευσε, το 2012, την κινηματογραφική ταινία «Ο Θεός αγαπάει το χαβιάρι» του Γιάννη Σμαραγδή.