Ο Νοέμβριος του 1944 βρήκε τη Θεσσαλονίκη να γιορτάζει την απελευθέρωση από τη Γερμανική Κατοχή. Μέσα στον αυθόρμητο ενθουσιασμό της παρέλασης, τελευταία εμφανίστηκε μια ομάδα παιδιών, ρακένδυτα, με τον μπροστάρη να κρατά ένα πλακάτ: «Ξυπόλητο Τάγμα».
Αυτή ήταν η θρυλική ιστορία ενός τσούρμου ορφανών που, πεταμένα στον δρόμο από τους Γερμανούς, μετατράπηκαν σε «καλλιτέχνες της επιβίωσης». Πώς αυτά τα παιδιά, ηλικίας μόλις 10-12 ετών, οργάνωσαν τη δική τους αντίσταση και τιμώρησαν τους κατακτητές και τους δωσίλογους;
Από ορφανά σε σαλταδόρους της Θεσσαλονίκης
Η είσοδος των τεθωρακισμένων μεραρχιών του Χίτλερ στη Θεσσαλονίκη σήμανε την επίταξη κτιρίων, συμπεριλαμβανομένων πολλών ορφανοτροφείων. Τα παιδιά εκδιώχθηκαν κυριολεκτικά στους δρόμους.
Ωστόσο, περίπου 160 από αυτά αρνήθηκαν να καταρρεύσουν. Οργανώθηκαν γρήγορα, απέκτησαν ιεραρχία και ρίχτηκαν στη «μάχη» της επιβίωσης:
- Στόχος: Να βρουν τρόφιμα, ρούχα και εφόδια, τα οποία διέθεταν μόνο οι Ναζί και οι δωσίλογοι.
- Η τέχνη της κλοπής: Μετατράπηκαν σε «σαλταδόρους», χτυπώντας καμιόνια, αποθήκες και κελάρια. Ήξεραν καλά πως το λάθος σ’ αυτό το «παιχνίδι» πληρωνόταν με θάνατο.
Η αυταπάρνηση και η επιμονή αυτού του «Ξυπόλητου Τάγματος» έγιναν γρήγορα ένας μύθος μέσα στην κοινωνία της Κατοχής.
Η ταινία που έγραψε Ιστορία: Γκρεγκ Τάλλας & Μίκης Θεοδωράκης
Λιγότερο από μία δεκαετία αργότερα, την ιστορία έμαθε ο Ελληνοαμερικανός σκηνοθέτης Γκρεγκ Τάλλας (πραγματικό όνομα: Γρηγόρης Θαλασσινός). Συγκλονισμένος από την αυθεντικότητα της ιστορίας, αποφάσισε να γυρίσει μια ταινία.
Η παραγωγή, που έγινε στη Θεσσαλονίκη, ήταν ένα πραγματικό ντοκουμέντο νεορεαλισμού:
- Ερασιτέχνες ηθοποιοί: Εκτός από τον Νίκο Φέρμα και τη Μαρία Κωστή, όλοι οι υπόλοιποι ηθοποιοί ήταν ερασιτέχνες.
- Πραγματικά ορφανά: Τα 63 από τα 66 παιδιά που πήραν μέρος στην ταινία προέρχονταν από ορφανοτροφεία και αναμορφωτήρια, προσδίδοντας στο φιλμ συγκλονιστική αυθεντικότητα.
- Μίκης Θεοδωράκης: Τη μουσική της ταινίας υπέγραψε ο Μίκης Θεοδωράκης, στην πρώτη του κινηματογραφική δουλειά.
Η «Χρυσή Δάφνη» και η αναγνώριση του Ντε Σίκα
Το «Ξυπόλητο Τάγμα» προβλήθηκε στο Φεστιβάλ του Εδιμβούργου το 1955 και απέσπασε τη «Χρυσή Δάφνη», καθιστώντας το την πρώτη ελληνική παραγωγή που έλαβε ποτέ διεθνές βραβείο.
Η αναγνώριση ήταν καθολική. Λέγεται πως ο θρύλος του ιταλικού νεορεαλισμού, Βιτόριο Ντε Σίκα, αφού είδε την ταινία, είπε στον Τάλλας μια φράση που έμεινε στην ιστορία:
«Αν είχες γυρίσει αυτή την ταινία πριν γυρίσω εγώ τον Κλέφτη Ποδηλάτων, σήμερα θα ήσουν εσύ ο Ντε Σίκα».
Η ταινία, που παραλίγο να χαθεί (διασώθηκε από λίγες ταλαιπωρημένες κόπιες), παραμένει ο μοναδικός μάρτυρας της μυθικής ιστορίας των ορφανών της Θεσσαλονίκης.