Ο Ελληνοϊταλικός Πόλεμος του 1940, γνωστός και ως το Έπος του '40, δεν ήταν ένα ξαφνικό γεγονός. Ήταν το αποκορύφωμα ενός εκτεταμένου διπλωματικού και στρατιωτικού παρασκηνίου που ξεκίνησε από τα εύθραυστα θεμέλια της ειρήνης μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Το πολιτικό παρασκήνιο αποκαλύπτει τις φιλοδοξίες των δικτατόρων και την προσεκτική στρατηγική του Ιωάννη Μεταξά για την προετοιμασία της Ελλάδας.
1. Η σαθρή Ειρήνη και η άνοδος του άξονα
Η Συνθήκη των Βερσαλλιών (1919) δημιούργησε μια εύθραυστη ειρήνη, χωρίζοντας την Ευρώπη σε αναθεωρητικές και αντι-αναθεωρητικές δυνάμεις.
- Γερμανία: Αποκλείστηκε από τις διαπραγματεύσεις, υποχρεώθηκε σε βαριές αποζημιώσεις και έχασε εδάφη, δημιουργώντας αίσθημα ταπείνωσης και ρεβανσισμού που εκμεταλλεύτηκε ο Αδόλφος Χίτλερ.
- Ιταλία: Παρότι ήταν νικήτρια, ο Μπενίτο Μουσολίνι πίστευε ότι η χώρα του αδικήθηκε στη μοιρασιά των εδαφών, εν μέσω βαθιάς κοινωνικής και οικονομικής κρίσης. Ο Μουσολίνι ονειρευόταν μία νέα Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.
- Η ζήλια του Ντούτσε: Καθώς ο Χίτλερ σάρωνε τα ευρωπαϊκά κράτη με εύκολες νίκες, ο Μουσολίνι ένιωθε ότι έχανε το γόητρό του. Έτσι, αποφάσισε ότι έπρεπε να κάνει κάτι θεαματικό, με την Ελλάδα να βρίσκεται στη σφαίρα των συμφερόντων του ως ένας υποτιθέμενα εύκολος στόχος.
2. Η στρατηγική του Ιωάννη Μεταξά
Στην Ελλάδα, ο Ιωάννης Μεταξάς εγκαθίδρυσε δικτατορία στις 4 Αυγούστου 1936. Παρότι γερμανόφιλος λόγω σπουδών, η εξωτερική του πολιτική ήταν σταθερά προσανατολισμένη προς τη Μεγάλη Βρετανία.
- Γεωγραφική αναγκαιότητα: Ο Μεταξάς είχε την πολιτική κρίση να κατανοήσει ότι λόγω της γεωγραφίας της (πληθώρα νησιών, μεγάλη ακτογραμμή), η Ελλάδα δεν μπορούσε να είναι αντίθετη με τη μείζονα ναυτική δύναμη που έλεγχε την Ανατολική Μεσόγειο, δηλαδή τη Βρετανία.
Προετοιμασία: Προέβλεψε τον πόλεμο και ακολούθησε πολιτική ουδετερότητας, ενώ παράλληλα προετοίμαζε τη χώρα:
- Οχυρωματικά έργα: Κατασκευάστηκε η ονομαστή «Γραμμή Μεταξά» στα ελληνοβουλγαρικά σύνορα.
- Εξοπλισμός: Προμηθεύτηκε οπλικά συστήματα και αεροπλάνα (128 αεροσκάφη), αν και οι ελλείψεις ήταν τεράστιες λόγω της φτώχειας της χώρας.
3. Οι προκλήσεις και η κλιμάκωση (1939-1940)
- Ιταλική εισβολή στην Αλβανία (Απρίλιος 1939): Η κατάληψη της Αλβανίας από την Ιταλία, σχεδόν χωρίς αντίσταση, έδωσε στους Ιταλούς τον έλεγχο της εισόδου στην Αδριατική και αποτέλεσε άμεση απειλή για την Ελλάδα. Αυτή η κίνηση ανάγκασε τη Βρετανία και τη Γαλλία να δώσουν εγγυήσεις στην ελληνική κυβέρνηση για παροχή βοήθειας σε περίπτωση πολέμου.
Ιταλικές προβοκάτσιες: Για να δικαιολογήσουν την επίθεση, οι Ιταλοί δημιούργησαν τεχνητές εντάσεις:
- Δολοφονία Χότζα: Ένα κατασκευασμένο επεισόδιο στα σύνορα περί δήθεν δολοφονίας Αλβανού πατριώτη από «Έλληνες πράκτορες».
- Τορπιλισμός της Έλλης (15 Αυγούστου 1940): Ιταλικό υποβρύχιο τορπίλισε την ελληνική τορπιλάκατο Έλλη στο λιμάνι της Τήνου. Η ελληνική κυβέρνηση, για να κρατήσει χαμηλούς τόνους, δήλωσε ότι οι τορπίλες ήταν «αγνώστου εθνικότητος». Η Ιταλία εξέλαβε αυτή τη σιωπή ως φόβο.
4. Το τελεσίγραφο και η ένωση του έθνους
Η απόφαση για εισβολή στην Ελλάδα ελήφθη από τον Μουσολίνι στις 15 Οκτωβρίου 1940, παρακάμπτοντας τις επιφυλάξεις στρατηγών του.
- 28η Οκτωβρίου 1940: Τα ξημερώματα, ο Ιταλός πρέσβης Γκράτσι επέδωσε το τελεσίγραφο στον Μεταξά στην Κηφισιά, απαιτώντας την ελεύθερη είσοδο του ιταλικού στρατού.
- Το «ΟΧΙ»: Η απάντηση του Μεταξά σήμαινε ξεκάθαρα πόλεμο.
Οι Ιταλοί πίστευαν ότι θα έκαναν στρατιωτικό περίπατο στην Αθήνα μέσα σε δύο εβδομάδες, υποτιμώντας πλήρως το ελληνικό ηθικό και την αντίσταση.
- Το Αλβανικό Έπος: Ο Μουσολίνι πέτυχε κάτι δύσκολο: ένωσε όλους τους Έλληνες. Χιλιάδες άνδρες και γυναίκες, πρόσφυγες και Δωδεκανήσιοι (παρά την ιταλική κατοχή), έτρεχαν στα στρατολογικά γραφεία. Το Έπος της Αλβανίας αποτέλεσε την πρώτη ήττα του Άξονα στην Ευρώπη, αποδεικνύοντας στους Συμμάχους ότι ο εχθρός δεν ήταν ανίκητος.