Πολύ πριν την πρώτη selfie, οι αρχαίοι Έλληνες και Ρωμαίοι είχαν έναν μύθο για τον Νάρκισσο, έναν όμορφο νέο που ερωτεύτηκε την ίδια του την αντανάκλαση στο ποτάμι. Ο μύθος αυτός συλλαμβάνει την βασική ιδέα του ναρκισσισμού: την αυξημένη και μερικές φορές επιζήμια ενασχόληση με τον εαυτό.
Ο ναρκισσισμός δεν είναι απλώς ένα χαρακτηριστικό, αλλά ένα σύνολο συμπεριφορών που ταξινομούνται και μελετώνται από τους ψυχολόγους. Ο ψυχολογικός ορισμός του περιλαμβάνει μια διογκωμένη, μεγαλοπρεπή εικόνα του εαυτού σε διάφορους βαθμούς. Οι νάρκισσοι πιστεύουν ότι είναι ομορφότεροι, εξυπνότεροι και σημαντικότεροι από τους άλλους και ότι τους αξίζει ειδική μεταχείριση.
1. Οι δύο μορφές του ναρκισσισμού
Οι ψυχολόγοι αναγνωρίζουν δύο βασικές μορφές ναρκισσισμού ως χαρακτηριστικό της προσωπικότητας:
| Μορφή | Χαρακτηριστικά | Συμπεριφορά |
| Μεγαλοπρεπής (Grandiose) | Εξωστρέφεια, κυριαρχία, αναζήτηση προσοχής. | Αναζητούν εξουσία και προβολή (π.χ., ως πολιτικοί, διασημότητες, ηγέτες). |
| Ευάλωτος (Vulnerable) | Σιωπηλός, επιφυλακτικός, έντονη αίσθηση δικαιώματος. | Απειλούνται ή προσβάλλονται εύκολα, είναι εσωστρεφείς. |
Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι δεν είναι όλοι όσοι αναζητούν την εξουσία νάρκισσοι. Πολλοί το κάνουν για θετικούς λόγους, όπως η προσφορά στο κοινωνικό σύνολο. Ωστόσο, τα ναρκισσιστικά άτομα αναζητούν την εξουσία για το κύρος και την προσοχή που τη συνοδεύουν.
2. Η σκοτεινή πλευρά του ναρκισσισμού
Η αρνητική πλευρά του ναρκισσισμού γίνεται εμφανής μακροπρόθεσμα. Οι νάρκισσοι τείνουν να δρουν εγωιστικά:
- Στις σχέσεις: Οι νάρκισσοι σύντροφοι μπορεί να είναι ανέντιμοι ή άπιστοι.
- Στην ηγεσία: Οι ναρκισσιστές ηγέτες μπορεί να λαμβάνουν ανήθικες ή επικίνδυνες αποφάσεις.
- Αντίδραση στην πρόκληση: Όταν η ρόδινη εικόνα που έχουν για τον εαυτό τους αμφισβητείται, γίνονται επιθετικοί και αγανακτισμένοι.
Είναι σαν μια ασθένεια: Αυτοί που πάσχουν νιώθουν αρκετά καλά, αλλά υποφέρουν οι άνθρωποι γύρω τους.
Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας (NPD)
Στην πιο ακραία του μορφή, αυτή η συμπεριφορά ταξινομείται ως Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας (NPD). Επηρεάζει το 1% έως 2% του πληθυσμού, συχνότερα τους άνδρες. Τα κύρια χαρακτηριστικά περιλαμβάνουν:
- Μεγαλοπρεπής άποψη για τον εαυτό.
- Έλλειψη ενσυναίσθησης.
- Αίσθηση δικαιώματος.
- Ανάγκη για θαυμασμό ή προσοχή.
Αυτά τα χαρακτηριστικά καθίστανται διαταραχή προσωπικότητας όταν καταλαμβάνουν τη ζωή του ατόμου και προκαλούν σημαντικά προβλήματα (π.χ., όταν χρησιμοποιούν τους συζύγους ή τα παιδιά ως πηγή θαυμασμού). Η διάγνωση γίνεται συνήθως σε ενήλικες, καθώς η έντονη αυτο-κεντρικότητα είναι φυσιολογικό μέρος της ανάπτυξης στα παιδιά.
3. Τι προκαλεί τον ναρκισσισμό;
Ο ναρκισσισμός είναι αποτέλεσμα του συνδυασμού γενετικών και περιβαλλοντικών παραγόντων:
Γενετική συνιστώσα: Μελέτες σε διδύμους δείχνουν ότι υπάρχει μια ισχυρή γενετική βάση.
Γονική συμπεριφορά:
- «Τοποθέτηση σε βάθρο»: Γονείς που βάζουν το παιδί τους σε ένα βάθρο μπορούν να ενισχύσουν τον μεγαλοπρεπή ναρκισσισμό.
- Ψυχροί/Ελεγκτικοί γονείς: Μπορούν να συμβάλουν στον ευάλωτο ναρκισσισμό.
- Κοινωνικό περιβάλλον: Ο ναρκισσισμός τείνει να είναι υψηλότερος σε κουλτούρες που δίνουν αξία στην ατομικότητα και την αυτοπροβολή. Για παράδειγμα, στις ΗΠΑ, ο ναρκισσισμός αυξάνεται από τη δεκαετία του '70, καθώς η κουλτούρα έδωσε έμφαση στην αυτοεκτίμηση και τον υλισμό.
- Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης: Τα social media πολλαπλασιάζουν τις δυνατότητες αυτοπροβολής, λειτουργώντας ως μέσο για τους νάρκισσους να αναζητούν κοινωνικό κύρος και προσοχή.
4. Μπορούν οι νάρκισσοι να βελτιωθούν;
Ναι, οι νάρκισσοι μπορούν να βελτιώσουν τα αρνητικά τους χαρακτηριστικά. Οτιδήποτε προάγει την έντιμη ενδοσκόπηση της συμπεριφοράς τους και τη φροντίδα για τους άλλους μπορεί να είναι χρήσιμο.
- Ψυχοθεραπεία: Η συμβουλευτική και η ψυχοθεραπεία είναι σημαντικά εργαλεία.
- Πρακτική συμπόνιας: Η εξάσκηση της συμπόνιας προς τους άλλους μπορεί να βοηθήσει.
Η μεγαλύτερη δυσκολία είναι ότι για ένα άτομο με ναρκισσιστική διαταραχή, η αυτοβελτίωση και η ενδοσκόπηση είναι εξαιρετικά δύσκολες, καθώς απαιτούν να δουν τον εαυτό τους από μια «μη κολακευτική γωνία».