.jpg)
Με αφορμή την 28η Οκτωβρίου, η μορφή του Ιωάννη Μεταξά συχνά έρχεται στο προσκήνιο. Ποιος ήταν όμως πραγματικά ο άνθρωπος που είπε το περίφημο «Όχι» και ποια είναι η ιστορική αλήθεια πίσω από το Μεταξικό Καθεστώς της 4ης Αυγούστου; Ήταν ένας παρεξηγημένος πατριώτης ή ένας φασίστας δικτάτορας; Βασιζόμενοι σε έγκυρες ιστορικές πηγές, ξεκαθαρίζουμε τους μύθους γύρω από τον Μεταξά, την άνοδό του στην εξουσία και την καταπιεστική παρακαταθήκη που άφησε στην Ελλάδα.
Η άνοδος στην εξουσία: Από τον στρατό στο παλάτι
Γεννημένος στην Ιθάκη το 1871, ο Μεταξάς ακολούθησε στρατιωτική σταδιοδρομία, αποφοιτώντας από τη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων και μετεκπαιδευόμενος στη Γερμανία.
- Εθνικός Διχασμός: Κατά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Μεταξάς ήταν ένθερμος μοναρχικός και εναντιώθηκε στην είσοδο της Ελλάδας στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ, συγκρουόμενος με τον Ελευθέριο Βενιζέλο.
- Πολιτική περιθωριοποίηση: Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή και την ανακήρυξη της Αβασίλευτης Δημοκρατίας το 1924, ίδρυσε το συντηρητικό Κόμμα των Ελευθεροφρόνων, το οποίο όμως είχε περιορισμένη απήχηση.
- Πρωθυπουργία: Η ευκαιρία του ήρθε με την παλινόρθωση της μοναρχίας το 1935. Ο βασιλιάς Γεώργιος Β' τον διόρισε αρχικά Υπουργό και τον Απρίλιο του 1936, μετά τον ξαφνικό θάνατο του Πρωθυπουργού Δεμερτζή, του ανέθεσε την πρωθυπουργία, παρά την ελάχιστη εκλογική απήχηση του κόμματός του.
Η δικτατορία της 4ης Αυγούστου: Φασισμός και τυραννία
Στις 4 Αυγούστου 1936, ο Μεταξάς, με τη σύμφωνη γνώμη του Βασιλιά, διέλυσε τη Βουλή και κήρυξε δικτατορία, επικαλούμενος ως πρόσχημα τον κομμουνιστικό κίνδυνο και τον φόβο για κοινωνική εξέγερση. Η κίνηση αυτή είχε και τη στήριξη της Μεγάλης Βρετανίας, η οποία προτιμούσε μια σταθερή, αντικομμουνιστική δικτατορία.
Το Μεταξικό καθεστώς (1936-1941) υπήρξε ένα ανοιχτά φασιστικό και τυραννικό μόρφωμα:
- Προσωπολατρία και ιδεολογία: Ο Μεταξάς ανακήρυξε τον εαυτό του "Αρχηγό" (κατά τα πρότυπα του Χίτλερ και του Μουσολίνι) και διακήρυξε το όραμα του Τρίτου Ελληνικού Πολιτισμού, ως διάδοχου της Αρχαίας Ελλάδας και του Βυζαντίου.
- Τρίπτυχο: Το ιδεολογικό αφήγημα συνοψιζόταν στο τρίπτυχο Πατρίς, Θρησκεία, Οικογένεια, μια ρητορική που υιοθετήθηκε αργότερα από ακροδεξιά καθεστώτα.
- Ε.Ο.Ν.: Δημιουργήθηκε η Εθνική Οργάνωση Νεολαίας (ΕΟΝ) με παραστρατιωτική δομή, στολές και τον ναζιστικό χαιρετισμό (με τεντωμένο δεξί χέρι) .
- Καταστολή: Όλα τα πολιτικά κόμματα διαλύθηκαν, η Βουλή καταργήθηκε, και οι συνδικαλιστικές οργανώσεις τέθηκαν υπό πλήρη κρατικό έλεγχο.
Μέθοδοι τρομοκρατίας: Φυλακές, βασανιστήρια και λογοκρισία
Η εξουσία του Μεταξά εδραιώθηκε μέσω μιας πρωτοφανούς εκστρατείας τρομοκρατίας και βίας εναντίον κάθε αντιφρονούντα (Κομμουνιστές, Βενιζελικοί, φιλελεύθεροι).
- Εξορίες στα ξερονήσια: Χιλιάδες πολίτες συνελήφθησαν και εξορίστηκαν σε ξερονήσια του Αιγαίου (χωρίς καν δίκη) για τα πολιτικά τους φρονήματα, σε άθλιες συνθήκες κράτησης.
- Φρικτά βασανιστήρια: Εφαρμόστηκαν πρωτοφανείς μέθοδοι βασανιστηρίων: η φάλαγγα (άγριο χτύπημα των πελμάτων), το μαρτύριο του πάγου και η αναγκαστική κατάποση καστορέλαιου για εξευτελισμό και υπογραφή δηλώσεων μετάνοιας.
- Καύση βιβλίων: Επιβλήθηκε ασφυκτικός έλεγχος στον τύπο και τη λογοτεχνία. Χαρακτηριστικότερη είναι η δημόσια καύση βιβλίων που χαρακτηρίστηκαν «αντιεθνικά» το 1936, ανάμεσά τους και ο «Επιτάφιος» του Γιάννη Ρίτσου.
- Πιστοποιητικά κοινωνικών φρονημάτων: Θεσπίστηκε η απαίτηση πιστοποιητικού πολιτικών φρονημάτων για κάθε πρόσληψη στο δημόσιο και για την εισαγωγή σε ανώτερες σχολές, θεσμοθετώντας τον πολιτικό αποκλεισμό των αριστερών—ένα μέτρο που επιβίωσε και στο μετεμφυλιακό κράτος.
Το «Όχι» του 1940: Συμφέροντα και όχι ηρωισμός
Στις 28 Οκτωβρίου 1940, ο Μεταξάς παρέλαβε το ιταλικό τελεσίγραφο από τον πρέσβη Εμμανουέλε Γκράτσι, απαιτώντας ελεύθερη διέλευση του ιταλικού στρατού. Η απάντηση ήταν αρνητική.
Ωστόσο, η άρνηση αυτή δεν οφειλόταν σε ξαφνική μεταστροφή ή λαϊκή αγάπη:
- Προτεραιότητα στη Βρετανία: Η Ελλάδα υπό τον Μεταξά παρέμενε προσανατολισμένη προς τη Μεγάλη Βρετανία. Το συμφέρον της άρχουσας τάξης υπαγόρευε τη συμμαχία με το αγγλικό κεφάλαιο (το 67% του ελληνικού εξωτερικού χρέους ήταν σε αγγλικά κεφάλαια).
- Συνεχιζόμενη καταστολή: Ακόμα και κατά τη διάρκεια του πολέμου, ο Μεταξάς αρνήθηκε να απελευθερώσει χιλιάδες φυλακισμένους κομμουνιστές και αντιφρονούντες για να πολεμήσουν στο μέτωπο, θεωρώντας τον εσωτερικό εχθρό (την Αριστερά) πιο επικίνδυνο από τον εξωτερικό εισβολέα.
Η παρακαταθήκη: Ένας μηχανισμός καταστολής
Ο Μεταξάς πέθανε αιφνιδίως στις 29 Ιανουαρίου 1941, εν μέσω του Ελληνοϊταλικού πολέμου. Παρά τις προσπάθειες δεξιών και φασιστικών κύκλων να τον αναγάγουν σε ήρωα, η ιστορική αλήθεια καταδεικνύει ότι ήταν ένας δικτάτορας που συνέθλιψε τις ελευθερίες και ενίσχυσε τον ακραίο εθνικισμό.
Οι μηχανισμοί καταστολής που εγκαθίδρυσε ο Μεταξάς (πιστοποιητικά φρονημάτων, εξορίες, συντηρητικός λόγος «Πατρίς-Θρησκεία-Οικογένεια») αξιοποιήθηκαν και ενδυναμώθηκαν από το μετεμφυλιακό κράτος και αργότερα αντιγράφηκαν από τη Δικτατορία των Συνταγματαρχών.