.jpg)
Η 29η Μαΐου του 1453 παραμένει μια αποφράδα ημέρα στην ιστορία, περιβεβλημένη από θρύλους και ιστορικές ανακρίβειες που συχνά επισκιάζουν την πραγματικότητα. Ένας από τους πιο επίμονους μύθους αφορά την περιβόητη Κερκόπορτα, το μικρό παραπόρτι που, σύμφωνα με τον θρύλο, άφησε ανοιχτό κάποιος προδότης, επισφραγίζοντας την τύχη της Πόλης. Ωστόσο, οι ιστορικές μαρτυρίες, όπως αυτές του Δούκα και οι σύγχρονες αναλύσεις, συγκλίνουν στο ότι η πύλη, η οποία είχε ανοιχτεί με διαταγή του Αυτοκράτορα για αιφνιδιαστικές εξόδους των υπερασπιστών, ξεχάστηκε απλώς να ασφαλιστεί μετά από μία έξοδο. Ένα ανθρώπινο λάθος, προϊόν της εξάντλησης και του φόβου ενός μήνα πολιορκίας, μοιάζει πολύ πιο πιθανό από μία συνειδητή πράξη προδοσίας, αν και η ιδέα της προδοσίας είναι αναμφίβολα πιο πιασάρικη αφηγηματικά.
Ένα δεύτερο σημείο παρεξήγησης αφορά τον τραγικά χαμηλό αριθμό των υπερασπιστών της Κωνσταντινούπολης. Πολλοί αναρωτιούνται πώς μια Αυτοκρατορία χιλίων ετών έπεσε λόγω έλλειψης ανθρώπινου δυναμικού, και συχνά το φταίξιμο επιρρίπτεται σε μοναχούς που δήθεν κρύβονταν. Η πραγματικότητα, ωστόσο, είναι πως το Βυζάντιο των τελευταίων χρόνων είχε συρρικνωθεί γεωγραφικά σε μια «πόλη-κράτος», περιτριγυρισμένη από εχθρούς, με την εδαφική της έκταση να περιορίζεται στην Πόλη, σε κάποιες πόλεις της Θράκης, νησιά και το αυτόνομο Δεσποτάτο του Μορέως. Αυτή η δραματική συρρίκνωση καθιστούσε αδύνατη τη συγκέντρωση μεγάλων στρατευμάτων. Τα εξωφρενικά νούμερα περί 200.000 ή 500.000 μοναχών που απέφευγαν τη μάχη είναι ιστορικά αβάσιμα για μια πόλη 50.000-70.000 κατοίκων. Ο έμπιστος γραμματέας του Αυτοκράτορα, Γεώργιος Φρατζής, κατέγραψε μόλις 4.937 Έλληνες και περίπου 2.000 ξένους μάχιμους άνδρες, αριθμός που περιλάμβανε και κληρικούς, καθώς οι καλόγεροι είχαν αναλάβει τη φρούρηση τμημάτων των τειχών, αποδεικνύοντας ότι η έλλειψη οφειλόταν στη γεωγραφική συρρίκνωση και στις προηγούμενες απώλειες, και όχι στην απραξία του κλήρου.
Στο ζήτημα της πενιχρής υποστήριξης από τη Δύση και τα αδέρφια του Αυτοκράτορα, οι συγκυρίες έπαιξαν καταλυτικό ρόλο. Ο εκνευρισμός για τη μη αποστολή βοήθειας είναι δικαιολογημένος, αλλά οι δυτικοί σύμμαχοι είχαν εξαντληθεί από τις προηγούμενες αποτυχημένες εκστρατείες τους, όπως η Σταυροφορία της Βάρνας (1444) και η Δεύτερη Μάχη του Κοσυφοπεδίου (1448). Ο Πάπας δεν είχε πλέον την επιρροή των προκατόχων του για να κινητοποιήσει τα κράτη, ενώ οι Άγγλοι και οι Γάλλοι ήταν απασχολημένοι με τον Εκατονταετή Πόλεμο. Όσο για τα αδέρφια του Αυτοκράτορα στο Μορέα, ο Σουλτάνος φρόντισε να στείλει στρατό για να εισβάλει στην περιοχή, κρατώντας τους απασχολημένους και αποτρέποντας οποιαδήποτε βοήθεια προς την Πόλη. Ακόμη και η Τραπεζούντα, που πλήρωνε φόρο υποτέλειας στους Οθωμανούς, δεν μπορούσε να διακινδυνεύσει την ύπαρξή της στέλνοντας στρατό. Είναι, λοιπόν, σημαντικό να κατανοήσουμε ότι ενώ κάποιοι απέφυγαν να βοηθήσουν για δικούς τους λόγους, πολλοί άλλοι απλώς δεν είχαν τη στρατιωτική ή οικονομική δυνατότητα.
Τέλος, το θέμα των εσωτερικών ερίδων, κυρίως γύρω από την Ένωση των Εκκλησιών, συχνά παρουσιάζεται ως ο καθοριστικός παράγοντας της πτώσης, υπερβάλλοντας τον βαθμό του διχασμού. Παρόλο που η διαφωνία ήταν έντονη, ιδιαίτερα με τον Μέγα Δούκα Λουκά Νοταρά και τον λόγιο Γεννάδιο Σχολάριο ως κύριους εκφραστές της αντιλατινικής στάσης, δεν οδήγησε σε απόλυτη διάλυση. Η περίφημη φράση του Νοταρά, «Καλύτερα σαρίκι Τούρκικο παρά τιάρα Παπική», πιθανόν να ήταν μια έκφραση απελπισίας του λαού και όχι πρόθεση συνεργασίας με τους Οθωμανούς. Άλλωστε, ο Νοταράς πολέμησε μέχρι την τελευταία στιγμή και εκτελέστηκε από τον Σουλτάνο. Αντίστοιχα, ο Σχολάριος, αν και διαφωνούσε θεολογικά, ανακοίνωσε ότι θα σιωπήσει για το θέμα, προκειμένου να μη δημιουργήσει διχασμό μπροστά στον επερχόμενο κίνδυνο. Οι ιστορικοί επιβεβαιώνουν ότι οι Κωνσταντινοπολίτες, παρά τις θεολογικές τους διαφορές, συσπειρώθηκαν για την άμυνα της Πόλης, βάζοντας στην άκρη τις αντιπαραθέσεις τους για τη σωτηρία του κοινού οίκου.