Για χιλιάδες χρόνια, οι άνθρωποι πίστευαν σε μια συγκεκριμένη ιστορία: ότι υπάρχουν πράγματα πιο σημαντικά από τη ζωή τους. Θεοί, βασιλιάδες, πόλεις. Και για αυτά τα πράγματα άξιζε να πεθάνεις. Αυτή η ιστορία κατασκεύασε πυραμίδες, αυτοκρατορίες και πεδία μαχών γεμάτα νεκρούς. Τον 20ό αιώνα, αφού 100 εκατομμύρια άνθρωποι θυσιάστηκαν για τέτοιες ιστορίες, η Ευρώπη αποφάσισε να αλλάξει σελίδα.
Το ευρωπαϊκό εγχείρημα μετά το 1945 στηριζόταν σε μια ριζικά νέα ιδέα: ότι η ανθρώπινη ζωή είναι το ύψιστο αγαθό. Όχι ο πόλεμος, όχι η "τιμή" ενός συμβόλου. Το φέρετρο με τη σημαία πάνω έπαψε να είναι όμορφη εικόνα και έγινε τραγωδία που πρέπει να αποφεύγεται με κάθε κόστος.
Τώρα, τον Νοέμβριο του 2025, ο Έλληνας υπουργός Εθνικής Άμυνας μάς ζητά να ξεχάσουμε αυτό το μάθημα. Να επιστρέψουμε στην παλιά ιστορία:. Να "αντέξουμε" να βλέπουμε φέρετρα. Να αναπτύξουμε ξανά "πνεύμα αυτοθυσίας".
Ας σταθούμε, όμως, σε αυτό που πραγματικά σημαίνει η λέξη "αυτοθυσία". Σημαίνει ότι εσύ επιλέγεις να θυσιάσεις τον εαυτό σου. Ωστόσο, στην πράξη, η "αυτοθυσία" είναι πάντα κάτι που ζητούν οι ελίτ από τους απλούς ανθρώπους. Οι γιοι των υπουργών σπάνια βρίσκονται στην πρώτη γραμμή του μετώπου. Οι μέτοχοι των εταιρειών εξοπλισμών δεν πεθαίνουν στα πεδία μαχών. Το "πνεύμα αυτοθυσίας" είναι πάντα μονόδρομος: από κάτω προς τα πάνω.
Και εδώ βρίσκεται το κλειδί για να κατανοήσουμε αυτή τη ρητορική. Όταν κάποιος σου λέει ότι πρέπει να "αλλάξεις κουλτούρα", σημαίνει ότι πρέπει να αλλάξεις τις προτεραιότητές σου για να εξυπηρετήσεις τις δικές του. Όταν σου λέει ότι πρέπει να "αποδεχτείς" την ιδέα του θανάτου σου, σημαίνει ότι έχει ήδη δεχτεί την ιδέα του θανάτου σου για δικό του όφελος.
Το 2025, η Ευρώπη ξοδεύει εκατοντάδες δισεκατομμύρια ευρώ σε εξοπλισμούς. Τα κράτη μέλη αυξάνουν τους στρατιωτικούς προϋπολογισμούς ενώ μειώνουν τις δαπάνες για υγεία και παιδεία. Γιατί; Επειδή, μας λένε, "η Ρωσία μπορεί να επιτεθεί το 2028. Ή το 2029. Ή ίσως είχαμε ήδη το τελευταίο ειρηνικό καλοκαίρι."
Αυτή η αοριστία είναι κομβική. Η απειλή είναι αρκετά συγκεκριμένη για να δικαιολογήσει δράση, αλλά αρκετά ασαφής για να μην μπορεί ποτέ να διαψευστεί. Αν δεν συμβεί πόλεμος το 2028, θα πούν ότι τα όπλα που αγοράσαμε τον απέτρεψαν. Αν συμβεί, θα πούν ότι δεν αγοράσαμε αρκετά. Σε κάθε περίπτωση, τα χρήματα έχουν ήδη μεταφερθεί από τα σχολεία και τα νοσοκομεία στα εργοστάσια όπλων.
Υπάρχει ένα ακόμα πιο ανησυχητικό στοιχείο. Όταν δύο μεγάλες δυνάμεις προετοιμάζονται για πόλεμο, ο πόλεμος γίνεται πιο πιθανός. Όχι επειδή η μια πλευρά είναι κακή και η άλλη καλή, αλλά επειδή η λογική της κούρσας εξοπλισμών έχει τη δική της δυναμική. Κάθε νέο όπλο που αγοράζει η μία πλευρά γίνεται αιτία για την άλλη να αγοράσει περισσότερα. Κάθε στρατιωτική άσκηση ερμηνεύεται ως πρόβα επίθεσης. Κάθε ρητορική για "αυτοθυσία" γίνεται σήμα ότι προετοιμαζόμαστε για σύγκρουση.
Και κάποια στιγμή, κάποιος θα κάνει το λάθος που θα ανάψει τη φωτιά. Όχι επειδή το ήθελε, αλλά επειδή το δημιουργηθέν σύστημα έκανε το λάθος σχεδόν αναπόφευκτο.
Βέβαια, όλη αυτή η συζήτηση για εξοπλισμούς και αυτοθυσία βασίζεται σε μια σιωπηρή παραδοχή: ότι ο πόλεμος είναι αναπόφευκτος. Αλλά γιατί; Η Ευρώπη και η Ρωσία δεν είναι καταδικασμένες από τη φύση ή από κάποιον θεό να πολεμήσουν. Το 1914, κανείς δεν φανταζόταν ότι σε λίγους μήνες θα πεθάναν εκατομμύρια. Το 1938, πολλοί πίστευαν ότι ο πόλεμος είχε αποφευχθεί. Οι άνθρωποι δημιουργούν πολέμους με τις επιλογές τους.
Το ερώτημα δεν είναι "πώς θα πολεμήσουμε", αλλά "γιατί θα πολεμήσουμε". Και αν η απάντηση είναι "επειδή δεν έχουμε άλλη επιλογή", τότε πρέπει να ρωτήσουμε: ποιος αποφάσισε ότι δεν έχουμε άλλη επιλογή;
Ο 21ος αιώνας μάς προσφέρει επιλογές. Μπορούμε να επιστρέψουμε στις ιστορίες του παρελθόντος - πόλεμοι, φέρετρα, θυσίες - και να ελπίζουμε ότι αυτή τη φορά θα τελειώσει διαφορετικά. Ή μπορούμε να επιμείνουμε στην ιδέα που γέννησε η Ευρώπη μετά τις στάχτες: ότι η ζωή των ανθρώπων αξίζει περισσότερο από οτιδήποτε άλλο.
Αυτό δεν σημαίνει αφέλεια. Σημαίνει να επενδύουμε στη διπλωματία με την ίδια ένταση που επενδύουμε στα όπλα. Να δημιουργούμε δομές διαλόγου, όχι μόνο δομές αποτροπής. Να ρωτάμε "πώς χτίζουμε ειρήνη" πριν ρωτήσουμε "πώς κερδίζουμε πόλεμο".
Ο θεός της αυτοθυσίας είναι ένας αρχαίος θεός. Του έχουμε ήδη θυσιάσει αρκετούς ανθρώπους. Ίσως να είναι καιρός να σταματήσουμε να τον λατρεύουμε.
Αποστόλης Ζυμβραγάκης, M.Ed. Φιλόλογος