Υπάρχουν θέματα που αρνούνται πεισματικά να χωρέσουν στη δίπολη λογική του «υπέρ» ή «κατά». Η άμβλωση είναι ένα από αυτά. Κι όμως, στον δημόσιο διάλογο, σπάνια τη συναντάμε έξω από αυτό το ασφυκτικό πλαίσιο των δύο στρατοπέδων. Σπάνια επιτρέπουμε στον εαυτό μας να κάτσει στην ενόχληση που γεννά η πολυπλοκότητα, να αναγνωρίσει ότι εδώ συναντώνται —και συγκρούονται— πραγματικότητες που δεν μπορούν να διαλυθούν με συνθήματα.
Ας ξεκινήσουμε από το σημείο που συχνά λείπει από τη συζήτηση: από το συγκεκριμένο σώμα της γυναίκας. Η εγκυμοσύνη δεν είναι αφηρημένη φιλοσοφική πρόταση. Είναι βιολογική μεταμόρφωση, ορμονική καταιγίδα, σωματικός μετασχηματισμός. Είναι ναυτία, κούραση, φόβος, χαρά, αγωνία. Είναι η μοναδικότητα μιας εμπειρίας που τη ζει εκείνη και μόνο εκείνη, μέσα στο δικό της σώμα, μέσα στις δικές της συνθήκες.
Όταν αναφερόμαστε στην εγκυμοσύνη, κάνουμε λόγο για μια κατάσταση που δεν μπορεί να διαχωριστεί από τη γυναίκα που τη φέρει. Δεν είναι ουδέτερο γεγονός. Συνδέεται με την υγεία της, την ψυχολογία της, το οικονομικό της υπόβαθρο, τις σχέσεις της, το μέλλον της. Η εγκυμοσύνη συμβαίνει σε κάποια, όχι στον αέρα. Κι αυτό το «σε κάποια» είναι αόριστο μόνο στη γραμματική. Στην πραγματική ζωή «η κάποια» έχει συγκεκριμένη ιστορία, συγκεκριμένα όνειρα, συγκεκριμένα όρια, συγκεκριμένο δικαίωμα στην αυτονομία της.
Ταυτόχρονα —και εδώ είναι η καρδιά της ηθικής ένστασης— υπάρχει κάτι άλλο. Υπάρχει η βιολογική διαδικασία που, αν αφεθεί να εξελιχθεί, οδηγεί σε μια νέα ανθρώπινη ύπαρξη. Το έμβρυο δεν είναι απλώς «ιστός». Είναι δυνητικότητα ζωής, είναι η αρχή μιας πορείας που μπορεί να γίνει συνείδηση, χαρά, πόνος, αγάπη. Αυτό δεν είναι ασήμαντο. Δεν μπορούμε να το κάνουμε ασήμαντο.
Πολλοί φοβούνται ότι αν αναγνωρίσουν αυτό το ηθικό βάρος, θα υποχρεωθούν να καταλήξουν σε απαγόρευση. Αλλά η ηθική πολυπλοκότητα δεν είναι παγίδα· είναι αλήθεια. Μπορούμε να αναγνωρίσουμε ότι η άμβλωση δεν είναι ηθικά ουδέτερη πράξη, ότι σταματά μια διαδικασία ζωής, κι όμως να καταλήξουμε ότι η απαγόρευσή της προκαλεί μεγαλύτερο κακό.
Η ιστορία το έχει δείξει ξανά και ξανά: όταν η άμβλωση απαγορεύεται, δεν εξαφανίζεται. Γίνεται επικίνδυνη. Οι γυναίκες που βρίσκονται σε απόγνωση —και η απόγνωση έχει χίλια πρόσωπα: η ανήλικη που βιάστηκε, η μητέρα που δεν αντέχει άλλο παιδί, η γυναίκα με βαριά νοσηρότητα, η νέα που το μέλλον της καταρρέει— δεν λένε απλώς «εντάξει, θα το κρατήσω». Πηγαίνουν σε υπόγειες κλινικές, παίρνουν χάπια άγνωστης προέλευσης, ρισκάρουν τη ζωή τους.
Η απαγόρευση δεν σώζει ζωές. Μεταθέτει τον κίνδυνο αποκλειστικά στις γυναίκες. Και μάλιστα, στις πιο ευάλωτες: τις φτωχές, τις νεαρές, αυτές που δεν έχουν πρόσβαση σε πόρους ή πληροφόρηση. Οι εύποροι πάντα θα βρίσκουν λύσεις. Η απαγόρευση είναι, στην ουσία, ταξική.
Αλλά υπάρχει και η άλλη παγίδα: η κυνική απλοποίηση. Όταν η άμβλωση παρουσιάζεται ως «απλώς μια ιατρική πράξη», ισοδύναμη με την αφαίρεση μιας ελιάς, χάνουμε κάτι σημαντικό. Χάνουμε την ευκαιρία να μιλήσουμε για την ευθύνη, για τη φροντίδα, για το γεγονός ότι η σεξουαλικότητα και η αναπαραγωγή έχουν βάρος.
Η άμβλωση δεν πρέπει —δεν μπορεί— να γίνει ένα ακόμα μέσο αντισύλληψης. Αυτό δεν αφορά ηθικολογία, αλλά σεβασμό στην ίδια τη ζωή ως έννοια. Κι εδώ είναι που μπαίνει στη συζήτηση η πρόληψη: η σεξουαλική αγωγή, η εύκολη πρόσβαση σε αντισυλληπτικά, η ενημέρωση που δεν ντροπιάζει, αλλά ενδυναμώνει. Η κοινωνική στήριξη που κάνει την επιλογή της μητρότητας λιγότερο τρομακτική: οικονομική ενίσχυση, δομές φροντίδας, ευέλικτες εργασιακές ρυθμίσεις.
Το μεγάλο πρόβλημα με τα συνθήματα —και από τις δύο πλευρές— είναι ότι εξαφανίζουν τον άνθρωπο. Από τη μια, η γυναίκα γίνεται «δολοφόνος» ή «ανεύθυνη». Από την άλλη, το έμβρυο γίνεται «απλώς κύτταρα» ή «ιδιοκτησία του σώματος». Και στις δύο περιπτώσεις, η πραγματικότητα συρρικνώνεται.
Η αλήθεια είναι ότι πίσω από κάθε άμβλωση υπάρχει μια ιστορία. Υπάρχει φόβος, συχνά. Υπάρχει πίεση από τον σύντροφο, την οικογένεια, την οικονομική ανέχεια. Υπάρχει η μοναξιά. Υπάρχει και η ελευθερία της επιλογής, ναι, αλλά όχι πάντα στο κενό. Η επιλογή γίνεται μέσα σε συνθήκες που εμείς, ως κοινωνία, διαμορφώνουμε.
Αυτό που με προβληματίζει βαθύτατα είναι η αδυναμία μας να συζητήσουμε αυτό το θέμα χωρίς να καταφύγουμε σε φανατισμό ή σε επιπολαιότητα. Η μια πλευρά βλέπει μόνο «δολοφονία», χωρίς να δει τη γυναίκα που λιποθυμά από τον φόβο, που την κοροϊδεύουν οι συμμαθητές της, που την απειλεί ο σύντροφός της. Η άλλη πλευρά βλέπει μόνο «σωματική αυτονομία», χωρίς να αναγνωρίσει το ηθικό βάρος που φέρει η διακοπή μιας δυνητικής ζωής.
Και στις δύο περιπτώσεις, χάνεται η δυνατότητα ενός πραγματικού, ώριμου διαλόγου. Ενός διαλόγου που αναγνωρίζει την τραγικότητα ορισμένων επιλογών, την αναγκαιότητα της νομιμότητας για λόγους δημόσιας υγείας, αλλά και την ευθύνη μας να μειώσουμε τους λόγους που οδηγούν μια γυναίκα σε αυτή την απόφαση.
Δεν ξέρω αν χωράνε οι απόψεις μας σε αυτό το ζήτημα. Ίσως το ίδιο το αίτημα για να πάρουμε θέση είναι λανθασμένο. Ίσως αυτό που χρειαζόμαστε είναι η ικανότητα να κρατάμε δύο αλήθειες ταυτόχρονα: ότι το σώμα της γυναίκας είναι δικό της κι ότι η ζωή έχει αξία. Ότι η ελευθερία είναι ιερή κι ότι η ευθύνη την ακολουθεί. Ότι το νόμιμο δικαίωμα στην άμβλωση προστατεύει τις γυναίκες κι ότι η πρόληψη είναι πάντα προτιμότερη.
Αυτό που είμαι βέβαιος είναι πως η ευθύνη δεν θα έρθει μέσα από συνθήματα, αλλά μέσα από ανθρωπιά. Από την ικανότητά μας να δούμε την γυναίκα που είναι έγκυος όχι ως αφηρημένη «μητέρα» ή «κατασταλτικό υποκείμενο», αλλά ως άνθρωπο με δικαιώματα και ευθύνες, φόβους και ελπίδες. Από την ικανότητά μας να δημιουργήσουμε μια κοινωνία στην οποία η επιλογή της μητρότητας δεν είναι τιμωρία, μια κοινωνία στην οποία η σεξουαλική αγωγή δεν είναι ταμπού, μια κοινωνία στην οποία οι γυναίκες δεν χρειάζεται να διαλέξουν ανάμεσα στο μέλλον τους και την επιβίωσή τους.
Μέχρι τότε, το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να αρνηθούμε την απλοποίηση. Να μείνουμε στην ενόχληση της πολυπλοκότητας. Να αντισταθούμε στα συνθήματα. Και να θυμόμαστε ότι πίσω από κάθε στατιστική, κάθε νόμο, κάθε συζήτηση, υπάρχουν άνθρωποι· πραγματικοί, τρωτοί, άξιοι σεβασμού.
Αποστόλης Ζυμβραγάκης, M.Ed. Φιλόλογος, Συγγραφέας