Η ιστορία των Ελλήνων του Γκέρλιτς αποτελεί μια από τις πιο παράδοξες και άγνωστες πτυχές του Εθνικού Διχασμού που συγκλόνισε την Ελλάδα κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Τον Σεπτέμβριο του 1916, περίπου 7.000 στρατιώτες και αξιωματικοί του Δ' Σώματος Στρατού μεταφέρθηκαν υπό δραματικές συνθήκες από την Ανατολική Μακεδονία στη γερμανική πόλη Γκέρλιτς. Η παράδοσή τους στους Γερμανούς και τους Βούλγαρους, χωρίς να προβάλουν αντίσταση μετά την κατάληψη του οχυρού Ρούπελ, προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων στην Αθήνα και θεωρήθηκε από πολλούς ως πράξη εσχάτης προδοσίας, τροφοδοτώντας ακόμα περισσότερο τη σύγκρουση μεταξύ Βενιζελικών και Κωνσταντινικών.
Στο Γκέρλιτς, οι Έλληνες στρατιώτες έζησαν για δυόμισι χρόνια σε ένα ιδιότυπο καθεστώς που ονομάστηκε "αιχμάλωτοι φιλοξενούμενοι". Ενώ οι αξιωματικοί είχαν μεγαλύτερη ελευθερία κινήσεων, μένοντας σε σπίτια και κυκλοφορώντας στην πόλη με τις στολές τους, οι απλοί στρατιώτες ζούσαν σε στρατόπεδα και αντιμετώπιζαν σοβαρές ελλείψεις σε τρόφιμα και θέρμανση. Παρά τις δυσκολίες, η παρουσία τους άφησε έντονο πολιτισμικό αποτύπωμα. Γερμανικοί επιστήμονες της εποχής, εκμεταλλευόμενοι την παρουσία ανθρώπων από κάθε γωνιά της Ελλάδας, ηχογράφησαν διαλέκτους, τραγούδια και μουσικές, δημιουργώντας ένα σπάνιο αρχείο που περιλαμβάνει και την πρώτη ηχογράφηση μπουζουκιού στον κόσμο.
Η καθημερινότητα στη γερμανική πόλη οδήγησε αναπόφευκτα σε στενές σχέσεις με τον τοπικό πληθυσμό. Πολλοί Έλληνες εργάστηκαν σε τοπικές επιχειρήσεις, έμαθαν τη γλώσσα και δημιούργησαν δεσμούς με Γερμανίδες, με αποτέλεσμα να τελεστούν γάμοι και να γεννηθούν παιδιά που παρέμειναν στη Γερμανία. Ωστόσο, ο διχασμός της πατρίδας τους τους ακολουθούσε παντού. Ακόμη και μέσα στο στρατόπεδο, οι πολιτικές διαμάχες συνεχίζονταν, ενώ υπήρξαν και μυστικές αποστολές αξιωματικών που προσπάθησαν να επικοινωνήσουν με τον εξόριστο Βασιλιά Κωνσταντίνο στην Ελβετία, σχεδιάζοντας την ανατροπή της κυβέρνησης Βενιζέλου.
Με τη λήξη του πολέμου το 1919, η επιστροφή στην Ελλάδα δεν σήμανε το τέλος της ταλαιπωρίας τους. Οι "Γκερλιτσιώτες" αντιμετωπίστηκαν με καχυποψία από το βενιζελικό κράτος και πολλοί οδηγήθηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης ή πέρασαν από δίκες με την κατηγορία της προδοσίας. Η ιστορία τους πήρε μια ακόμα πιο τραγική τροπή 30 χρόνια αργότερα, όταν στην ίδια πόλη, που πλέον είχε διχοτομηθεί μεταξύ Γερμανίας και Πολωνίας, βρήκαν καταφύγιο χιλιάδες πολιτικοί πρόσφυγες του ελληνικού εμφυλίου πολέμου. Οι δύο αυτές γενιές Ελλήνων, θύματα διαφορετικών εθνικών διχασμών, συναντήθηκαν τελικά στην ίδια ξένη γη, αφήνοντας πίσω τους μνήμες, τάφους και απογόνους που αναζητούν ακόμα τις ρίζες τους.