Η Ρωξάνδρα Στούρτζα κατέχει μια ξεχωριστή και ιδιαίτερα τιμητική θέση στην ιστορία της ελληνικής παλιγγενεσίας. Δεν υπήρξε απλώς μια γυναίκα της αριστοκρατίας, αλλά μια από τις πιο ενεργές προσωπικότητες που εργάστηκαν συστηματικά για την πνευματική και πολιτική απελευθέρωση των Ελλήνων από την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ως ιδρυτικό μέλος και οργανωτική ψυχή της Φιλομούσου Εταιρείας της Βιέννης, η δράση της υπήρξε καθοριστική για την προετοιμασία του Αγώνα.
Γεννημένη το 1786 στην Κωνσταντινούπολη και μεγαλωμένη σε ένα εύπορο περιβάλλον με φαναριώτικες ρίζες, η Ρωξάνδρα έλαβε εξαιρετική μόρφωση, επηρεασμένη από τις ιδέες του Διαφωτισμού. Όταν η οικογένειά της εγκαταστάθηκε στη Ρωσία, η παιδεία της εμπλουτίστηκε με τη διδασκαλία σπουδαίων λογίων, όπως ο Ευγένιος Βούλγαρης, διαμορφώνοντας μια προσωπικότητα που συνδύαζε την ευρωπαϊκή καλλιέργεια με τη βαθιά αγάπη για την ελληνική γλώσσα.
Η Ζωή στη Ρωσική Αυλή και ο Δεσμός με τον Καποδίστρια
Η πορεία της τη φέρνει στη ρωσική αυτοκρατορική αυλή, όπου υπηρετεί ως κυρία επί των τιμών. Εκεί, η ευγένεια και το ήθος της την κάνουν να ξεχωρίσει γρήγορα ανάμεσα στους κύκλους των ευγενών. Στο περιβάλλον αυτό γνωρίζει τον Ιωάννη Καποδίστρια, τον μετέπειτα πρώτο Κυβερνήτη της Ελλάδας, ο οποίος τότε διέπρεπε ως διπλωμάτης του Τσάρου Αλεξάνδρου Α΄. Οι δυο τους ανακάλυψαν γρήγορα ότι μοιράζονταν κοινές ανησυχίες, βαθιά φιλοπατρία και το όραμα για μια ελεύθερη Ελλάδα, γεγονός που γέννησε ανάμεσά τους έναν ισχυρό και βαθύ ψυχικό δεσμό.
Ένας Έρωτας που Θυσιάστηκε για την Πατρίδα
Η σχέση της Ρωξάνδρας με τον Καποδίστρια παρέμεινε ένας από τους πιο συγκλονιστικούς ανεκπλήρωτους έρωτες της ιστορίας. Ο Καποδίστριας, αφοσιωμένος ολοκληρωτικά στην ελευθερία της Ελλάδας, πίστευε ότι οι προσωπικές του επιθυμίες έπρεπε να υποχωρήσουν μπροστά στο εθνικό καθήκον. Θεωρώντας ότι ένας γάμος και οι οικογενειακές υποχρεώσεις θα εμπόδιζαν την υψηλή του αποστολή, συμβούλευσε τη Ρωξάνδρα να παντρευτεί τον κόμη Έντλινγκ, αναζητώντας τη δική της σταθερότητα.
Ακόμη και μετά τον γάμο της, η αγάπη τους παρέμεινε ζωντανή μέσα από την αλληλογραφία τους, συχνά εκφρασμένη με σιωπές και υπαινιγμούς. Η δολοφονία του Καποδίστρια το 1831 τη βύθισε σε βαρύ πένθος, οδηγώντας την να του γράφει γράμματα που δεν έστελνε ποτέ, εκφράζοντας την ελπίδα της να τον συναντήσει ξανά στην αιωνιότητα.
Η Φιλόμουσος Εταιρεία και το Όραμα της Παιδείας
Πέρα από την προσωπική της ζωή, η Στούρτζα πίστευε ακράδαντα, μαζί με τον Καποδίστρια, ότι η μόρφωση ήταν η απαραίτητη προϋπόθεση για την επιτυχία της Επανάστασης. Υποστηρίζοντας τις αρχές της «πεφωτισμένης δεσποτείας», θεωρούσε ότι η πνευματική αναγέννηση των Ελλήνων έπρεπε να προηγηθεί των όπλων. Για τον σκοπό αυτό, η Φιλόμουσος Εταιρεία της Βιέννης έγινε ο κεντρικός μοχλός συγκέντρωσης πόρων για την ίδρυση σχολείων, τη δημιουργία βιβλιοθηκών και την υποστήριξη Ελλήνων σπουδαστών.
Η Φιλανθρωπική Δράση και η Ανθρωπιστική Προσφορά
Η δράση της Ρωξάνδρας Στούρτζα επεκτάθηκε και στον τομέα της φιλανθρωπίας. Στη Βιέννη και τη Βαϊμάρη, το σπίτι της λειτουργούσε ως κέντρο διανόησης και στέγη για νέους Έλληνες φοιτητές, τους οποίους βοηθούσε οικονομικά για να ολοκληρώσουν τις σπουδές τους. Όταν ξέσπασε η Επανάσταση το 1821, η προσφορά της έγινε ανθρωπιστική. Στην Οδησσό ίδρυσε την «Ευεργετική Εταιρεία», ένα ορφανοτροφείο και σχολείο για τα παιδιά των αγωνιστών, ενώ παράλληλα χρησιμοποίησε τις υψηλές γνωριμίες της στην Ευρώπη για να ευαισθητοποιήσει τη διεθνή κοινή γνώμη για τα δίκαια του ελληνικού αγώνα.
Η Ρωξάνδρα Στούρτζα πέθανε το 1844, αφήνοντας πίσω της ένα σπουδαίο έργο κοινωνικής προσφοράς και πνευματικής καλλιέργειας. Υπήρξε η γυναίκα που κατάφερε να μετατρέψει έναν ανεκπλήρωτο προσωπικό πόθο σε μια ανιδιοτελή προσφορά προς το έθνος, αποδεικνύοντας ότι η ελευθερία κερδίζεται εξίσου με την παιδεία όσο και με τα όπλα.