Κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας, η καθημερινότητα των Ελλήνων διαμορφωνόταν μέσα από έναν συνδυασμό επιβίωσης, βαθιάς θρησκευτικότητας και διατήρησης των τοπικών παραδόσεων. Παρά τις σκληρές συνθήκες και τις προκλήσεις της οθωμανικής κυριαρχίας, οι κοινότητες ανέπτυξαν ιδιαίτερες συνήθειες και ιεροτελεστίες που ρύθμιζαν την κοινωνική τους ζωή. Από τον τρόπο που απολάμβαναν το κρασί τους μέχρι τις δεισιδαιμονίες που επηρέαζαν ακόμα και τις μάχες, οι παραδόσεις εκείνης της εποχής παραμένουν μέχρι σήμερα εξαιρετικά ενδιαφέρουσες.
Η Ιεροτελεστία του Κρασιού και το «Πίνουμε αλά Γκρέκα»
Στην Κρήτη, η οινοποσία δεν ήταν μια απλή συνήθεια, αλλά μια πραγματική ιεροτελεστία με αυστηρούς κανόνες. Σε αντίθεση με τους βορειοευρωπαίους που κατανάλωναν το αλκοόλ με βιασύνη, οι Κρητικοί έπιναν το κρασί τους αργά και σταθερά, μια πρακτική που έμεινε γνωστή ως «πίνουμε αλά γκρέκα». Η έκφραση αυτή σήμαινε πως δεν έπρεπε να μείνει ούτε σταγόνα στο ποτήρι, ενώ υπήρχε ένας άγραφος νόμος ισότητας: κανείς δεν γέμιζε το ποτήρι του αν δεν είχαν αδειάσει τα ποτήρια όλων των παρευρισκόμενων. Η διαδικασία ολοκληρωνόταν με την κατανάλωση άφθονου νερού για τη ρύθμιση της θερμοκρασίας του σώματος και φιλιά στο μάγουλο ως ένδειξη χαράς και αδελφοσύνης.
Το «Ψυλλόδιωγμα» και οι Μάρτιες Παραδόσεις
Ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα υγιεινής στην Ανατολή κατά την Τουρκοκρατία ήταν η έξαρση των εντόμων, με τους ψύλλους να ταλαιπωρούν έντονα τα νοικοκυριά. Στη Μυτιλήνη, την 1η Μαρτίου, οι γυναίκες εφάρμοζαν το «ψυλλόδιωγμα», μια συμβολική γιορτή όπου χτυπούσαν μαγειρικά σκεύη με ραβδιά για να τρομάξουν και να διώξουν τα ζωύφια. Συνοδευόμενες από τραγούδια και χορούς των παιδιών, οι νοικοκυρές προσπαθούσαν να εξασφαλίσουν ένα καθαρό σπίτι για την άνοιξη. Για επιπλέον προστασία, οι άνθρωποι τότε συνήθιζαν να πλένουν τον λαιμό και τα χέρια τους με ξύδι πριν από τον ύπνο, χρησιμοποιώντας το ως ένα πρώιμο εντομοαπωθητικό.
Οι Πολλαπλές Βαφτίσεις στη Μήλο
Στο νησί της Μήλου επικρατούσε μια ιδιαίτερη συνήθεια που εξυπηρετούσε την τοπική οικονομία και την κοινωνική συνοχή: οι πολλαπλές βαφτίσεις του ίδιου παιδιού. Η πρακτική αυτή προσέφερε έσοδα στην εκκλησία, κέρδη στους εμπόρους δώρων και συνεχείς αφορμές για γλέντια στη γειτονιά. Το αξιοσημείωτο ήταν ότι οι γονείς δεν επιβαρύνονταν οικονομικά, καθώς ο κουμπάρος ήταν εκείνος που αναλάμβανε όλα τα έξοδα του μυστηρίου, μετατρέποντας τη βάφτιση σε μια γιορτή που επαναλαμβανόταν προς τέρψη όλων.
Δεισιδαιμονίες, Προβλέψεις και ο Οδυσσέας Ανδρούτσος
Οι δεισιδαιμονίες έπαιζαν καθοριστικό ρόλο στη λήψη αποφάσεων, ακόμα και για τους σπουδαιότερους αγωνιστές. Πολλοί Έλληνες πίστευαν ότι μπορούσαν να προβλέψουν το μέλλον «διαβάζοντας» την πλάτη των προβάτων μετά το ψήσιμο, μια μέθοδος που συχνά καθόριζε αν θα δινόταν μια μάχη ή όχι. Ακόμα και ο θρυλικός Οδυσσέας Ανδρούτσος ήταν εξαιρετικά προληπτικός, θεωρώντας κακό οιωνό τη συνάντηση με ιερέα στον δρόμο του, πιστεύοντας ότι κάτι δυσάρεστο θα ακολουθούσε.
Η Κοινωνική Ανισότητα στον Θάνατο
Στην Κωνσταντινούπολη, λίγο πριν την Επανάσταση του 1821, η κοινωνική θέση του καταδικασμένου καθόριζε ακόμα και τον τρόπο της εκτέλεσής του. Οι εύποροι μελλοθάνατοι είχαν το «προνόμιο» ενός ακαριαίου θανάτου από τον επίσημο δήμιο με σπαθί. Αντίθετα, οι φτωχοί υπέφεραν στα χέρια των γενίτσαρων, οι οποίοι χρησιμοποιούσαν γιαταγάνια. Συχνά ο αποκεφαλισμός απαιτούσε πολλαπλά χτυπήματα, καθιστώντας τις τελευταίες στιγμές του καταδικασμένου αργές και εξαιρετικά βασανιστικές.
Τα Κουρέματα ως Σύμβολο Καταγωγής
Οι κουρείς της εποχής λειτουργούσαν και ως «ταυτότητες», καθώς η κόμμωση πρόδιδε την καταγωγή του πελάτη. Ενώ οι Τούρκοι ξύριζαν το κεφάλι αφήνοντας μια τούφα στην κορυφή και οι Φράγκοι άφηναν τα μαλλιά τους μακριά κάτω από σκούφους, οι Έλληνες ιερείς ξεκίνησαν την παράδοση να μην ξυρίζονται και να μην κόβουν τα μαλλιά τους. Αυτή η πρακτική, που ξεκίνησε ως ένδειξη πένθους και αφοσίωσης, διατηρείται μέχρι τις μέρες μας, με το Άγιο Όρος να παραμένει ο θεματοφύλακας αυτής της μακραίωνης παράδοσης.