Η ιστορία της Αρχαίας Θήβας αποτελεί ένα από τα πιο συναρπαστικά κεφάλαια του ελληνικού πολιτισμού, συνδυάζοντας τον μύθο με την αρχαιολογική πραγματικότητα. Ήδη από τον 5ο αιώνα π.Χ., το θέατρο στην Αθήνα είχε γίνει το μέσο μέσα από το οποίο οι πολίτες έρχονταν σε επαφή με το ένδοξο παρελθόν τους, και οι Θηβαϊκές τραγωδίες του Σοφοκλή παραμένουν μέχρι σήμερα παγκόσμια σύμβολα. Η πόλη της Βοιωτίας, η Θήβα, θεωρούνταν από τους υπόλοιπους Έλληνες ως μία από τις αρχαιότερες και πιο επιφανείς πόλεις-κράτη, με μια ιστορία που ανταγωνιζόταν σε αίγλη ακόμη και εκείνη του Τρωικού Πολέμου.
Οι αρχαιολογικές έρευνες του 20ού αιώνα, με πρωτοπόρο τον Αντώνιο Κεραμόπουλο, επιβεβαίωσαν ότι η αρχαιότητα της Θήβας δεν ήταν απλώς ένας μύθος. Στο κέντρο της ακρόπολης της πόλης, την Καδμεία, αποκαλύφθηκε ένα επιβλητικό ανακτορικό συγκρότημα της μυκηναϊκής εποχής, που χρονολογείται στον 13ο αιώνα π.Χ. Το συγκρότημα αυτό περιλάμβανε δεκάδες δωμάτια διακοσμημένα με υπέροχες τοιχογραφίες, εργαστήρια παραγωγής ειδών πολυτελείας και αποθήκες, αποδεικνύοντας ότι η Θήβα ήταν ένα από τα πλουσιότερα και ισχυρότερα μυκηναϊκά κέντρα, ίσως υπολειπόμενη μόνο από τις Μυκήνες.
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά ευρήματα στην Καδμεία ήταν το «δωμάτιο του θησαυρού», όπου βρέθηκαν Colossal λίθινοι όγκοι και πλήθος αντικειμένων από χρυσό και ασήμι, καθώς και εισαγόμενες σφραγίδες από την Ασσυρία, το βασίλειο των Χουρριτών και την αυτοκρατορία των Χετταίων. Αυτά τα ευρήματα αναδεικνύουν τις διεθνείς διπλωματικές και εμπορικές σχέσεις της Θήβας με τις μεγάλες δυνάμεις της Εγγύς Ανατολής. Επιπλέον, η ανεύρεση πλήθους πινακίδων Γραμμικής Β' υποδηλώνει μια εξελιγμένη διοικητική δομή που διαχειριζόταν τον πλούτο και την παραγωγή του βασιλείου.
Η μυθολογία της Θήβας είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την κατάρα της βασιλικής οικογένειας των Λαβδακιδών. Η ιστορία του Οιδίποδα, που άθελά του σκότωσε τον πατέρα του και παντρεύτηκε τη μητέρα του, καθώς και η μετέπειτα σύγκρουση των γιων του, Ετεοκλή και Πολυνείκη, για τον θρόνο, αποτέλεσαν την έμπνευση για μερικά από τα σπουδαιότερα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Ο πόλεμος των «Επτά επί Θήβας» και η μετέπειτα εκστρατεία των Επιγόνων περιγράφουν μια περίοδο έντονων δυναστικών συγκρούσεων που οδήγησαν στην πτώση και την αναγέννηση της πόλης μέσα από τις στάχτες της.
Παρά τη συνεχή κατοίκηση της πόλης ανά τους αιώνες, που δυσκολεύει τις ανασκαφές, η Θήβα συνεχίζει να αποκαλύπτει τα μυστικά της. Από τα μυκηναϊκά νεκροταφεία στους γύρω λόφους μέχρι τον επιβλητικό θαλαμοειδή τάφο του Καστελλίου, που η παράδοση αποδίδει στους γιους του Οιδίποδα, η αρχαιολογική σκαπάνη επιβεβαιώνει τη δύναμη και την επιρροή αυτού του αρχαίου βασιλείου. Η Θήβα δεν ήταν μόνο ένα κέντρο μύθων, αλλά μια πραγματική υπερδύναμη της Εποχής του Χαλκού που άφησε ανεξίτηλο το σημάδι της στην ιστορία της Ελλάδας.