Η ιστορία της μοναρχίας στη σύγχρονη Ελλάδα είναι τόσο ταραχώδης όσο και η ίδια η πορεία του ελληνικού κράτους. Από την άφιξη του νεαρού Όθωνα στο Ναύπλιο μέχρι το οριστικό δημοψήφισμα του 1974, ο θεσμός της Βασιλείας διαμόρφωσε, δίχασε και καθόρισε τις πολιτικές εξελίξεις για σχεδόν ενάμιση αιώνα.
Στο σημερινό άρθρο, θα κάνουμε μια αναδρομή στα πρόσωπα που φόρεσαν το στέμμα, στη διάρκεια της παραμονής τους στον θρόνο και θα επιχειρήσουμε μια συνοπτική κριτική της διακυβέρνησής τους.
Μέρος Α': Η Δυναστεία των Βίτελσμπαχ (Bavaria)
1. Όθων (1832 – 1862)
- Διάρκεια: 30 έτη.
- Το προφίλ: Ήρθε στην Ελλάδα ως ανήλικος, υπό την κηδεμονία της Αντιβασιλείας. Αγαπούσε παθιασμένα την Ελλάδα (φορούσε πάντα φουστανέλα), αλλά δυσκολεύτηκε να κατανοήσει την πολιτική κουλτούρα των Ελλήνων.
- Θετικά: Έθεσε τις βάσεις του σύγχρονου κράτους (διοίκηση, δικαιοσύνη, πανεπιστήμιο, αρχαιολογία).
- Αρνητικά: Η περίοδος της "Απόλυτης Μοναρχίας" και η ξενοκρατία των Βαυαρών δημιούργησαν δυσαρέσκεια. Αναγκάστηκε να παραχωρήσει Σύνταγμα μετά την Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843. Η έλλειψη διαδόχου και η προσκόλληση στην "Μεγάλη Ιδέα" χωρίς διπλωματικά ερείσματα οδήγησαν στην έξωσή του.
Μέρος Β': Η Δυναστεία των Γκλύξμπουργκ (Schleswig-Holstein-Sonderburg-Glücksburg)
Μετά την έξωση του Όθωνα, οι Μεγάλες Δυνάμεις επέλεξαν τον Δανό πρίγκιπα Γεώργιο.
2. Γεώργιος Α' (1863 – 1913)
- Διάρκεια: 50 έτη (ο μακροβιότερος μονάρχης).
- Το προφίλ: Ψύχραιμος, διπλωμάτης και συναινετικός. Καθιέρωσε τον θεσμό της "Βασιλευομένης Δημοκρατίας".
Κριτική:
- Θετικά: Η "Χρυσή Εποχή" της μοναρχίας. Σεβάστηκε (σε γενικές γραμμές) το Σύνταγμα και συνεργάστηκε με τον Χαρίλαο Τρικούπη και τον Ελευθέριο Βενιζέλο. Επί των ημερών του η Ελλάδα διπλασιάστηκε εδαφικά (Θεσσαλία, Μακεδονία, Ήπειρος, νησιά Αιγαίου).
- Αρνητικά: Η ήττα του 1897 χρεώθηκε εν μέρει στο Παλάτι. Δολοφονήθηκε στη Θεσσαλονίκη το 1913.
3. Κωνσταντίνος Α' (1913 – 1917 & 1920 – 1922)
- Διάρκεια: 6 έτη (σε δύο περιόδους).
- Το προφίλ: Ο "Στρατηλάτης" των Βαλκανικών Πολέμων, εξαιρετικά δημοφιλής αρχικά, αλλά πεισματάρης και γερμανόφιλος.
Κριτική:
- Το μεγάλο λάθος: Η σύγκρουσή του με τον Ελευθέριο Βενιζέλο για την είσοδο της Ελλάδας στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο οδήγησε στον Εθνικό Διχασμό. Η εμμονή του στην ουδετερότητα (που ευνοούσε τη Γερμανία) και η επιστροφή του το 1920 συνδέθηκαν με την Μικρασιατική Καταστροφή. Θεωρείται από τις πιο μοιραίες προσωπικότητες της νεότερης ιστορίας.
4. Αλέξανδρος (1917 – 1920)
- Διάρκεια: 3 έτη.
- Το προφίλ: Ανέβηκε στον θρόνο μετά την εξορία του πατέρα του, Κωνσταντίνου. Συνεργάστηκε άψογα με τον Βενιζέλο.
- Κριτική: Η βασιλεία του ήταν τυπική, χωρίς πολιτική ανάμειξη. Ο θάνατός του από δάγκωμα πιθήκου άλλαξε τη ροή της ιστορίας, επιτρέποντας την επιστροφή του Κωνσταντίνου και την τραγωδία που ακολούθησε.
5. Γεώργιος Β' (1922 – 1924 & 1935 – 1947)
- Διάρκεια: 14 έτη ενεργής βασιλείας (με πολλά χρόνια εξορίας ενδιάμεσα).
- Το προφίλ: Αυστηρός, εσωστρεφής και συχνά μακριά από την ελληνική πραγματικότητα.
Κριτική:
- Αρνητικά: Νομιμοποίησε τη δικτατορία του Ιωάννη Μεταξά (4η Αυγούστου), καταργώντας ουσιαστικά τον κοινοβουλευτισμό.
- Θετικά: Στήριξε το "ΟΧΙ" του 1940 και ηγήθηκε της Ελλάδας από το εξωτερικό κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, διασφαλίζοντας τη θέση της χώρας στο στρατόπεδο των νικητών.
6. Παύλος (1947 – 1964)
- Διάρκεια: 17 έτη.
- Το προφίλ: Βασίλεψε σε μια περίοδο ανασυγκρότησης μετά τον Εμφύλιο. Επηρεαζόταν έντονα από τη σύζυγό του, Φρειδερίκη.
- Κριτική: Επί των ημερών του η Ελλάδα γνώρισε οικονομική ανάπτυξη και σταθερότητα. Ωστόσο, το Παλάτι λειτουργούσε συχνά ως "παρακράτος", παρεμβαίνοντας υπερβολικά στην πολιτική ζωή και στις Ένοπλες Δυνάμεις, προετοιμάζοντας το έδαφος για την πολιτική ανωμαλία που ακολούθησε.
7. Κωνσταντίνος Β' (1964 – 1973/1974)
- Διάρκεια: 9 έτη (εκ των οποίων τα 7 εξόριστος).
- Το προφίλ: Νέος, άπειρος και Ολυμπιονίκης. Ανέλαβε σε μια περίοδο έντονων πολιτικών παθών.
Κριτική:
- Η εμπλοκή του στην αποστασία του 1965 και η σύγκρουση με τον Γεώργιο Παπανδρέου αποσταθεροποίησαν τη δημοκρατία.
- Η στάση του απέναντι στη Χούντα των Συνταγματαρχών (ορκωμοσία της κυβέρνησης πραξικοπηματιών, αποτυχημένο αντικίνημα) του στέρησε τη λαϊκή εμπιστοσύνη.
- Κηρύχθηκε έκπτωτος από τη Χούντα το 1973 και οριστικά με το Δημοψήφισμα του 1974 (69,2% υπέρ της Αβασίλευτης).
Γενική αποτίμηση του θεσμού
Αν κοιτάξει κανείς ψύχραιμα την ιστορία της Βασιλείας στην Ελλάδα, θα δει δύο όψεις του ίδιου νομίσματος:
- Η θετική όψη: Οι βασιλείς προσέφεραν διεθνείς διασυνδέσεις σε μια εποχή που η διπλωματία ήταν συχνά οικογενειακή υπόθεση των βασιλικών οίκων της Ευρώπης. Υπήρξαν σύμβολα ενότητας σε περιόδους πολέμων (Βαλκανικοί, Έπος του '40).
- Η αρνητική όψη: Ο θεσμός της Βασιλείας στην Ελλάδα δεν κατάφερε ποτέ να περιοριστεί σε συμβολικό ρόλο (όπως π.χ. στη Μ. Βρετανία ή τη Σκανδιναβία). Η συνεχής ανάμειξη των μοναρχών στην πολιτική, η επιλογή "ευνοούμενων" πρωθυπουργών και ο ρόλος τους σε εθνικούς διχασμούς, κατέστησαν τον θεσμό ασύμβατο με την ώριμη κοινοβουλευτική δημοκρατία που απαιτούσε η εποχή.
Το 1974, η Ελλάδα γύρισε σελίδα, κλείνοντας οριστικά αυτό το κεφάλαιο και εδραιώνοντας την Γ' Ελληνική Δημοκρατία, την πιο σταθερή περίοδο δημοκρατίας στην ιστορία του τόπου.